Þann 23. apríl 2007 samdi HS Orka við Norðurál um sölu á 150 MW af raforku til álbræðslu í Helguvík. Samkvæmt forstjóra HS Orku eru ýmsir fyrirvarar í samningnum m.a. um arðsemi virkjana, umhverfismat, árangur af borunum, samkomulag við viðkomandi sveitarfélög og samninga við Landsnet um flutning orkunnar. Þegar ekkert bólaði á orkunni tveimur árum eftir undirritun var fyrirvörunum aflétt (30. júní 2009) og ári síðar (júlí 2010) stefndi Norðurál HS Orku fyrir vanefndir á samningum. Þá var kominn júlí 2010, þrjú ár liðin frá undirritun og ekkert hafði gerst í orkuöflun. Af einhverjum ástæðum sem mér eru ókunnar endaði málið hjá sænskum gerðardómi sem nú hefur fellt þann úrskurð að HS Orku sé skylt að afhenda Norðuráli þessi 150 MW.

Og nú gleðjast Suðurnesjamenn væntanlega því forstjóri Norðuráls segir að bræðslan geti tekið til starfa árið 2014. Þetta er loksins alveg að koma en það hefur reyndar heyrst oft áður. Ætli einhver vandamál hafi verið leyst? Hver skyldi vera orsökin fyrir þeim töfum sem orðið hafa?

Lengi framan af var umhverfisráðherra talinn sá erkióvinur sem gerði allt sem hægt var til að tefja verkið. Seinna var ríkisstjórnin í heild orðin að höfuðóvini. Um tíma féllu þung orð í garð Orkustofnunar vegna „bábilju og forsjárhyggju“ en síðustu misserin hefur m.a. staðið á skipulagsvinnu af hálfu sveitarfélaganna Grindavíkur og Hafnarfjarðar. Nú allra síðast hefur dregist að fá niðurstöðu frá gerðardómi í Svíþjóð vegna ágreinings um orkuverð. En nú er niðurstaðan komin. Ágreiningurinn reyndist vera annað og meira en orkuverðið. HS Orka vildi greinilega losna undan samningum í heild vegna þess að fyrirtækið getur alls ekki útvegað orkuna. Þetta hefur í reynd legið fyrir frá upphafi og samningurinn við Norðurál er með slíkum ólíkindum að vinnubrögðin hljóta að teljast í meira lagi ámælisverð ef samningurinn stendur.

Samningurinn var undirritaður í júní 2007 og síðan er liðin 4½ ár. Á þessum tíma hefur HS Orku ekki tekist að útvega eitt einasta megavatt af raforku. Fyrir lá í upphafi að erfitt yrði að fá leyfi til að stækka Reykjanesvirkjun en leyfið fékkst þó frá Orkustofnun sl. haust. Lengi hefur verið vitað að jarðhitasvæðin í Svartsengi og Eldvörpum fá orkuna úr sama pottinum og ekkert bendir til annars en að svæðið sé fullnýtt. Allt tal um frekari orkuöflun í Eldvörpum er því ábyrgðarlaust. Og svo er það rúsínan í pylsuendanum, Krýsuvíkursvæðið. Boranir við Trölladyngju hafa reynst árangurslausar en ókunnugt er mér um árangur af grunnri rannsóknarholu við Sandfell. Meginjarðhitinn í Krýsuvík er við Seltún og Austurengjar í landi Hafnarfjarðar. Þar hefur HS Orka fengið rannsóknarleyfi en nýtingarrétturinn tilheyrir Hafnarfirði. Þar er allt óvíst um orkuöflun. HS Orka hefur heimild til að stækka Reykjanesvirkjun um 80 MW en til þess vantar reyndar allmarga milljarða króna og enginn vill lána. Hvar er bjargvætturin Ross Beaty núna? Eru möguleikar á skyndigróða á Suðurnesjum uppurnir?

En hvað ef HS Orka getur ekki útvegað umsamda orku? Norðurál segist hafa eitt um 20 milljörðum í undirbúning álbræðslu í Helguvík nú þegar. Fær Norðurál skellinn eða gæti HS Orka verið skaðabótaskyld. Það blasir ekki við að niðurstöðuna frá Svíþjóð eigi að túlka sem gleðitíðindi líkt og Kristján Már Unnarsson fréttamaður gerði í fréttum Stöðvar 2 í gær.

Að lokum. Hvernig datt fulltrúum lífeyrissjóðanna í hug að kaupa 25% hlut í HS Orku af Ross Beaty? Keyptu þeir köttinn í sekknum?

Fyrst birt á Smugan.is

Saving Iceland sáði ekki einungis nýjum andófsfræjum og baráttuaðferðum í íslenska grasrót heldur voru liðsmenn okkar ávallt í fremstu víglínu Búsáhaldauppþotanna, auk þess að eiga sífellt frumkvæðið í þeim mótmælum. Það er því ekki ofsagt að án Saving Iceland hefðu mótmælin veturinn 2008-2009 aldrei náð því sögulega hámarki sem þau gerðu. Þessi söguskoðun hefur verið staðfest bæði af álitsgjöfum úr háskólasamfélaginu og talsmönnum lögreglunnar, meira að segja á forsíðu Bónusmoggans.

Eftirfarandi viðtal við Guðmund Ármannsson bónda á Vaði í Skriðdal er tekið upp úr áróðursbæklingi Landsvirkjunar, útgefnum í október 2009 í tilefni formlegra verkloka við Kárahnjúkaódæðin. Um útgáfu sá m.a. Athygli ehf., hið illræmda almannatengsla fyrirtæki Landsvirkjunar.

Í samblandi við yfirgengilegt sjálfshól tæknikratanna og sæg sögufalsana er stungið inn í hátíðarbæklinginn, sem einskonar málamynda jafnvægi við allan áróðurinn, nokkrum viðtalsbútum við Guðmund Ármannsson og Örn Þorleifsson í Húsey.

Guðmundur á Vaði talar um að lögreglan hafi haft „undirtökin“ í viðureign sinni við mótmælendur Saving Iceland sumarið 2005. Í þessu sambandi viljum við benda á að þrátt fyrir einbeittan brotavilja sinn á lýðræðisbundnum rétti til mótmæla og allan viðbúnað, erlenda flugumenn og ofbeldi hefur íslensku lögreglunni aldrei tekist að koma í veg fyrir eina einustu aðgerð Saving Iceland.

Eftir að lögreglan hrakti Saving Iceland frá Kárahnjúkum sumarið 2005, með hótunum um að ganga í skrokk á okkur með Víkingasveitinni, fluttum við okkur um set á bújörð Grétu Óskar Sigurðardóttur og Guðmundar á Vaði. Okkur dylst að vísu hvernig Guðmundur fór að því að draga þá ályktun að sumir af erlendu aðgerðasinnunum hafi haft þrönga sýn, því sökum tungumálaörðuleika var fátt um samræður milli hans og þeirra. Þrátt fyrir stöðugt umsátur og áreitni lögreglunnar framkvæmdum við öflug mótmæli frá Vaði, bæði á Kárahnjúkum sjálfum og á byggingarlóð ALCOA í Reyðarfirði, þar sem við stöðvuðum enn á ný alla vinnu í margar klukkustundir.

Atburðirnir á Vaði sem Guðmundur vísar í, þegar við hröktum burt ringlað og ráðþrota handtökulið lögreglunnar með háværu pottaglamri og flautum, eru vissulega táknrænt upphaf Búsáhaldauppreisnarinnar.

Eftir að við síðan í ágúst 2005 færðum okkur til Reykjavíkur héldum við áfram að mótmæla stóriðjustefnunni m.a. með því að berja potta og pönnur fyrir framan Ráðhús Reykjavíkur, álráðstefnu á Hótel Nordica og við álver Alcan í Straumsvík.

Þann öfluga takt námu eyru þjóðarinnar og hann endurómaði í þjóðfélagsátökunum veturinn 2008-2009.

Guðmundur á Vaði á orðið:

„Búsáhaldabyltingin byrjaði á heimatúninu okkar í ágúst 2005 en ekki á Austurvelli í Reykjavík snemma árs 2009! Munurinn var hins vegar sá að lögreglan hafði undirtökin í átökum hér eystra en andófsfólkið hafði undirtökin fyrir sunnan,“ segir Guðmundur Ármannsson, bóndi á Vaði í Skriðdal, einn þekktasti andstæðingur stóriðjuframkvæmdanna á Austurlandi. Þau hjón á Vaði, Gréta Ósk Sigurðardóttir og Guðmundur, voru meðal annars mjög í fréttum sumarið 2005 eftir að hafa boðið hópi umhverfisverndarsinna að tjalda hjá sér þegar lögregla lét til skarar skríða gegn mótmælatjaldbúðum á landi Prestsetrasjóðs á framkvæmdasvæðinu. Guðmundur segir þau hafa brugðist við svona annars vegar vegna þess að þau hafi verið andvíg stóriðjuframkvæmdunum og hins vegar vegna afstöðu kirkjunnar manna til andófs gegn Kárahnjúkavirkjun. „Vissulega var fólk þarna í hópnum sem fór land úr landi til að mótmæla kröftuglegar en menn hérlendis voru vanir og það hafði dálítið þrönga sýn en sjóndeildarhringur stjórnar Prestsetrasjóðs var enn þrengri. Ráðamenn sjóðsins höfðu greinilega ekki tileinkað sér andann í orðum krists: „Leyfið börnunum að koma til mín og varnið þeim eigi, því að slíkra er Guð ríki.“

Þegar svo lögreglumenn mættu nokkrum dögum síðar hingað heim á tún og ætluðu að handtaka fólk í tjaldbúðunum fyrir meint skemmdarverk á jarðstreng RARIK í Skriðdal brást ég hart við og sagði að þeir gætu tekið sjálfan mig fastan en aðra ekki nema fyrir lægi dómsúrskurður þar að lútandi. Lögreglan hvarf þá á braut og lét ekkert frá sér heyra frekar um strengsmálið. Tjaldbúar tóku þarna á móti laganna vörðum með því að berja potta og pönnur og láta í sér heyra líkt og síðar gerðist á Austurvelli. Þar með held ég að Búsáhaldabylting hafi byrjað á Vaði!“

Lifðum eins og við værum síðasta kynslóðin

„Sjálfur er ég ekki svo vitlaus að mæla gegn því að stóriðjan skapi atvinnu; það er augljóst. Framkvæmdin hefur hins vegar breytt miklu og flestu til hins verra. Atvinnumynstrið er gjörbreytt á Austurlandi og mörg fyrirtæki farin á hausinn, sem rekja má til stóriðjunnar. Þetta verkefni var hluti af því rugli að spila með fjármuni sem ekki voru til og er sem slíkt harmleikur fyrir þjóðina að súpa seyðið af. Því miður lendir vitleysan á komandi kynslóðum og þær þurfa að borga brúsann. Framsýnina skortir; við lifðum eins og við værum síðasta kynslóðin á Íslandi. Þetta er orðinn hlutur og það verður að taka því þótt erfitt sé. Menn mega ekki vera í skotgröfum heldur lifa með því sem orðið er. Margir harðir stuðningsmenn stóriðjuframkvæmdanna voru og eru góðir vinir mínir og það breytist ekki. Náttúran hefnir sín alltaf ef mennirnir misbjóða henni. Ég skammast mín ekkert fyrir að berjast fyrir því að varðveita ættlandið mitt handa komandi kynslóðum svo þær eigi val um hvað þær vilji gera. Hins vegar er búið að grípa fram fyrir hendur afkomenda okkar á margan hátt og þrengja framtíðarvalið, til dæmis með vatnaflutningum í tengslum við virkjunina. Flutningur Jöklu yfir í Lagarfljót er skemmd á náttúrunni og mér þótti Héraðsbúar alltaf undarlega andvaralausir gagnvart þeim ósköpum öllum.“

Andrej Hunko, þingmaður Der Linke í Þýskalandi, sendi í gær frá sér yfirlýsingu þar sem hann fagnar málsókn kvennana. Segir hann störf flugumannanna brjóta í bága við 8. grein Mannréttindasáttmála Evrópu um rétt til einka- og fjölskyldulífs. Þýsk og írsk yfirvöld hafa fyrir löngu viðurkennt að hafa haft vitneskju um störf Kennedy og átt í samstarfi við hann á meðan hann starfði sem flugumaður. Kennedy sagði sjálfur eftirfarandi í viðtali við breska blaðið Daily Mail: „Ég fór aldrei til útlanda nema með leyfi frá yfirmönnum mínum og lögreglunni á staðnum.“

Í yfirlýsingu Hunko, sem meðal annars hefur verið birt á vefsíðu Saving Iceland, segir að nauðsynlegt sé að setja á fót óháða og alþjóðlega rannsókn á máli Mark Kennedy og annara lögreglunjósnara sem plantað hefur verið í andófshópa um víða veröld. Þannig megi komast að hinu sanna um störf flugumanna í löndum á borð við Ísland, Ítalíu, Frakkland, Írland, Bandaríkin og Þýskaland. Áður en slík rannsókn fari fram þurfi hins vegar ítarlegar rannsóknir að eiga sér stað í þeim löndum sem Kennedy og aðrir flugumenn hafa starfað. Það þurfi bresk stjórnvöld að samþykkja.

Eins og kunnugt er óskaði Ögmundur Jónasson, innanríkisráðherra, eftir rannsókn á vitneskju og samstarfi íslenskra lögregluyfirvalda við Mark Kennedy í tengslum við njósnir hans á Saving Iceland hreyfingunni, meðal annars í mótmælabúðum á Kárahnjúkum sumarið 2005. Fátt var um efnisleg svör hjá Ríkislögreglustjóra og var því til stuðnings helst vitnað til þagnarskyldu íslensku lögreglunnar gagnvart þeirri bresku. Tók Ögmundur undir þann útúrsnúning. Eins og Hunko bendir á þarf að aflétta þeirri þagnarskyldu svo sannleikurinn megi koma í ljós.

_________________________________

Sjá nánar:

Frétt Guardian af málsókn kvennanna
Yfirlýsing Saving Iceland um veru og störf Mark Kennedy innan hreyfingarinnar
Yfirlýsing Saving Iceland um skýrslu Ríkislögreglustjóra

Smugan.is

Umhverfisvaktin við Hvalfjörð telur að draga megi í efa hreinleika neysluvatns sem fengið er af yfirborði Akrafjalls og hvetur bæjaryfirvöld á Akranesi til að vera á verði gagnvart mengun þess. Eftirlitsmenn á vegum stóriðjuveranna sjálfra sjá um mælingar á gæðum vatnsins.

Jóhanna Þorgrímsdóttir formaður Umhverfisvaktarinnar segir að í drögum að nýrri vöktunaráætlun sem nú er í meðferð Umhverfisstofnunar, leggi forsvarsmenn iðjuveranna á Grundartanga til að dregið verði úr mælingum ferskvatns þannig að í Berjadalsá fari mælingar fram einu sinni að sumri, um miðjan ágúst en þær hafa verið gerðar tvisvar á ári og alltaf yfir sumartímann. Hún segir fáránlegt ef það verði látið viðgangast þegar um er að ræða neysluvatn íbúanna, að stóriðjan sjálf sjái um að mæla einu sinni á ári, og á þeim tíma þegar hættan af mengun sé minnst. Þarna sé í húfi neysluvatn þúsunda íbúa og vatn sem sé notað við framleiðslu matvæla. Það hljóti að vera sjálfsagt að mengunarmælingar fari fram allan ársins hring.

Útblástur nemur þúsund tonna

Umhverfisvaktin telur útblástur mengandi efna frá iðjuverunum á Grundartanga nema þúsundum tonna árlega. Við ákveðnar aðstæður svo sem í suðaustan átt, við útsleppi úr reykhreinsivirkjum, þegar mengunarslys eiga sér stað og þegar snjóa leysir sé sérstök ástæða er til að hafa varann á.

Í ályktun frá  Umhverfisvaktinni er skorað á Umhverfisráðherrra að hefja nú þegar undirbúning þess að flytja ábyrgð á umhverfisvöktun vegna mengunar frá iðjuverunum á Grundartanga frá forsvarsmönnum iðjuveranna, í hendur til þess bærrar opinberrar stofnunar.

Umhverfisvaktin er náttúruverndarsamtök Hvalfjarðar og nágrennis en Ragnheiður Þorgrímsdóttir segir að augu samtaka beinist að sjálfsögðu að stóriðjunni á svæðinu enda séu það brýnasta verkefnið. Fyrsti aðalfundur samtakanna var haldinn 15.nóvember en þar var samþykkt að skora á sveitarstjórn Hvalfjarðarsveitar að falla frá frekari stækkun iðnaðarsvæðisins á Grundartanga og bent á þá ,,óhugnanlegu staðreynd að innan þynningarsvæðis fyrir flúors og brennistein sé starfrækt fóðurframleiðsla fyrir landbúnaðarframleiðslu og öll aukning á mengandi efnum í kælilofti fóðurstöðvarinnar stefni rekstri hennar í enn frekara óefni.“

Sjá einnig:

Frumvinnsla áls – Lýsing á hinni mengandi og orkufreku framleiðslu ábarra

Hjálmar Sveinsson og Paul Watson

Believes Aluminium Plant is Poisoning Sheep

More Fluoride in Animals Around Aluminium Factories than Elsewhere – Environmental Agency Refuses to Investigate

Elkem’s Icelandic Alloys Year Round “Human Errors”

Árni Finnsson

Í kjölfar yfirlýsinga forstjóra Landsvirkjunar, Harðar Arnarsonar, um laka arðsemi Kárahnjúkavirkjunar hafa tveir skýringar verið gefnar sem ástæða: Í fyrsta lagi að þáverandi stjórnendur fyrirtækisins og landsins hafi staðið sig illa í samningagerð við Alcoa. Í öðru lagi að stjórnvöld hafi rekið stóriðjustefnu til að skapa atvinnu, verkefni fyrir byggingariðnaðinn og um leið landsbyggðastefnu en látið nægja að orkuverðið stæði undir afborgunum.

Hörður vildi lítið segja um fyrri skýringuna. Á hinn bóginn lagði hann þunga áherslu á að til lengri tíma væri viðunandi arðsemi langmikilvægust fyrir áhrif fyrirtækisins á efnahag landsins. Framkvæmdaáhrifin væru vissulega góð, ekki síst í þeirri kreppu sem nú hrjáir landsmenn en þau áhrif væru tímabundin.

Ófullnægjandi arðsemi Landsvirkjunar skýrði hann fyrir lesendum Morgunblaðsins þann 15. nóvember s.l.: „Árið 2010 var hagnaður Landsvirkjunar um 73 milljónir dollara en til að ná 11% arðsemiskröfu hefði fyrirtækið átt að ná um 180 milljóna dollara hagnaði.“ Hér munar mjög miklu og ljóst að töluverðan tíma mun taka fyrir Landsvirkjun að skila eigendum sínum viðunandi arði. Þar munar mest um að verð fyrir orku frá nýjum virkjunum er of lágt segir Hörður Arnarson. Les: Kárahnjúkavirkjun. Raforkuverð verður að hækka umtalsvert og það mun taka langan tíma vegna þess hve samningarnir við Alcoa voru lélegir.

Um hvað er maðurinn eiginlega að tala? Af hverju er ekki nóg að byggja virkjanir, skapa atvinnu og láta álverið borga byggingarkostnaðinn? Svarið við  þessum spurningum felst í því að öll viljum við að sparifé okkar skili jákvæðum vöxtum. Þannig er lífeyrissjóðum lögskylt að ávaxta sparnað sjóðsfélaga sinna sem allra best. Fjárfesting í virkjun sem bara gefur 3,5% ávöxun felur í sér umtalsvert tap ef unnt er að fjárfesta í hátæknifyrirtæki sem gefur 11% ávöxtun með sömu áhættu. Að mati Landsvirkjunar og alþjóðlegra matsfyrirtækja verður arður fyrirtækisins að ná 11%. Ella er tap af rekstri þess. Þessi staðreynd birtist þegar fjármálaráðherra eyrnamerkti Landsvirkjun drjúgan hluta þess fjár sem AGS lánaði Íslandi í kjölfar hrunsins. Lánadrottnar Landsvirkjunar kröfðust þess að fyrirtækið hefði ávallt mörg hundruð milljóna bandaríkjadala í handbæru fé. Ella myndi fjármagnskostnaður hækka umtalsvert. Að auki veitti fjármálaráðherra fyrirtækinu frí frá arðgreiðslum til eigenda sinna. Kárahnjúkavirkjun er þungur baggi á Landsvirkjun.

Í skýringu Harðar má lesa þá gagnrýni að stjórnvöld hafi um langan tíma rekið Landsvirkjun til að skaffa verktökum og verkfræðistofum verkefni tímabundið en þess ekki gætt að langtímaáhrif virkjanaframkvæmda yrðu jákvæð fyrri efnahagslífið; að fyrirtækið geti greitt arð til eigenda sinna. Benti hann á að allt frá stofnun hefði Landsvirkjun greitt sáralítinn arð og gjald fyrir nýtingu auðlinda.

Afstaða forstjóra Landsvirkjunar fær stuðning í nýútkominni skýrslu iðnaðarráðherra um raforkumál, sjá greiningu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands,  Þjóðhagsleg þýðing áætlaðra framkvæmda á bls. 42. Hagfræðistofnun bendir á að langtímaáhrif af stóriðjufjárfestingum eru miklu óvissari en skammtímaáhrifin (framkvæmdaáhrifin). Fyrirfram er yfirleitt erfitt að fullyrða um hver þau gætu verið. Hagfræðistofnun telur þó að langtímaáhrif stóriðjuframkvæmda á atvinnuleysi séu lítil.

Hugum nú að fyrri skýringunni, sem Hörður vildi sem minnst um tala þótt hann viðurkenndi að í dag hefði hann ekki gert orkusölusamninga eins og Alcoa fékk. Forverar sínir hefðu gert eins vel og þeim var unnt við erfiðar markaðsaðstæður.

En hverjar voru aðstæðurnar?

Í kjölfar þess að Skipulagsstofnun lagðist gegn Kárahnjúkavirkjun þann 1. ágúst 2001 vegna verulegra og varanlegra náttúruspjalla, auk ófullnægjandi upplýsinga, fylltust ráðmenn fádæma einurð. Forsætisráðherra, Davíð Oddsson, atyrti skipulagsstjóra opinberlega og landgræðslustjóri var tekin á teppið hjá þremur ráðherrum. Halldór Ásgrímsson sagði að ríkisstjórnin væri nú ákveðnari en nokkru sinni fyrr að ráðast þessa framkvæmd. Lög um Kárahnjúkavirkjun skyldu samþykkt á Alþingi fyrir þinglok vorið 2002.

Úrskurður Skiplagsstofnunar endurspeglaði að nokkru efasemdir Norsk Hydro um Kárahnjúkavirkjun. Norsk Hydro hafði upphaflega afþakkað boð stjórnvalda um þátttöku í fjármögnun og byggingu Fljótsdalsvirkjunar vegna þess að arðsemi verkefnisins var ábótavant. Þá hafði Norsk Hydro miklar efasemdir um að samfélagsleg áhrif væru jafn jákvæð og af var látið, náttúrueyðileggingin yrði veruleg, auk þess sem afstaða iðnaðarráðuneytis og Landsvirkjunar til náttúruverndarsamtaka einkenndist af óvild og ofstopa í garð þeirra sem leyfðu sér að hafa aðra aðra skoðun en stjórnvöld á málinu. Fram hafði komið hörð gagnrýni í Noregi og sú gagnrýni myndi skaða fyrirtækið sem sagði sig frá verkefninu í mars 2002. Nokkrum vikum síðar hófust viðræður við Alcoa sem vissulega jesúsaði sig yfir framkomu ráðamanna gagnvart almenningi en taldi litlar líkur á hörðum mótmælum fyrir utan skrifstofur fyrirtækisins á Manhattan. Samningar voru undirritaðir 11 mánuðum eftir að viðræður hófust.

Af framansögðu má ljóst vera að samningamenn Landsvirkjunar voru í vonlausri samningsstöðu gagnvart Alcoa. Ríkisstjórn og Alþingi höfðu skrúfað upp væntingar um framkvæmdir. Hvers kyns hik yrði túlkað sem eftirgjöf við vaxandi gagnrýni af hálfu náttúruverndarsamtaka heima og erlendis. Alcoa vissi að Halldór Ásgrímsson og Davíð Oddsson vildu fyrir alla muni byrja að sprengja í Dimmugljúfrum fyrir kosningar vorið 2003. Samningsstaða þeirra var álíka afleit og Indjána 19. aldar í Norður Ameríku gagnvart alríkisstjórninni í Washington. Síðar gerði forstjóri Alcoa gys að samningahæfni Íslendinga. Munurinn á Indjánum Norður Ameríku forðum tíð og ríkisstjórn Íslands var hins vegar sá að samningsstaða íslenskra ráðamanna var sjálfskaparvíti.

Hreinskilni nýrra stjórnenda Landsvirkjunar helgast af algerri nauðsyn þess að komast hjá því að lenda í sömu samningsstöðu gagnvart orkukaupa og fyrirtækið lenti í gagnvart Alcoa.

Greinin birtist fyrst á Smugunni.

Þórólfur Matthíasson

Margir hafa orðið til að gagnrýna framkvæmdir Landsvirkjunar við Kárahnjúka. Sumir gagnrýnendur telja náttúrufórnir tengdar framkvæmdinni óásættanlegar. Aðrir, þar á meðal stór hópur hagfræðinga, telja að Landsvirkjun og iðnaðarráðuneyti hafi ekki tekist að sýna fram á að ávinningur í krónum og aurum sé meiri en svari til þeirra verðmæta í krónum og aurum sem til er fórnað. Skiljanlega getur verið erfitt að sætta sjónarmið hörðustu náttúruverndarsinna annars vegar og Landsvirkjunar hins vegar. Fyrirfram hefði mátt ætla að auðvelt væri að sætta sjónarmið Landsvirkjunar og hagfræðinga/viðskiptafræðinga og bankamanna. Til þess þarf aðeins að leggja fram gögn og reikna út. En þar stendur hnífur í kú.Gagnrýni hagfræðinga og bankamanna er þríþætt. Í fyrsta lagi er gagnrýnt að framkvæmdin skuli gerð í skjóli ríkisábyrgðar á lánum hennar vegna. Í öðru lagi er gagnrýnt að ekki skuli lagt mat á verðmæti allra þeirra gæða sem fórnað er í þágu virkjunarinnar. Í þriðja lagi er gagnrýnt að arðsemi virkjunarinnar sé lítil og það jafnvel þó svo sumir kostnaðarþættir séu ekki taldir með.Forstjóri LV reynir að svara gagnrýni í Morgunblaðinu 12. sept. sl. Hann svarar fyrsta atriðinu með því að benda á að Landsvirkjun greiði ríkisábyrgðargjald af lánum. Rétt er það að hægt er að svipta LV hagræðinu af ríkisábyrgð með því að rukka nægjanlega hátt ríkisábyrgðargjald af fyrirtækinu. Í þessu sambandi má minna á að í upphafi stóð til að stofna sérstakt fyrirtæki um stórvirkjun á Austurlandi og beita svokallaðri verkefnafjármögnun. Ekki stóð til að veita því fyrirtæki ríkisábyrgð á lánum. Horfið var frá þessum áformum um verkefnafjármögnun. Það var greinilega mat iðnaðarráðuneytisins og forystu LV um aldamótin 2000 að það væri hagfelldara fyrir verkefnið að taka lán með ríkisábyrgð og ríkisábyrgðargjaldi en án. Landsvirkjun hefur því óbeint upplýst okkur um að ríkisábyrgðargjaldið sé of lágt.

Höfundur er prófessor í hagfræði við viðskipta- og hagfræðideild Háskóla Íslands (VHHÍ).

Sérstök samantekt fyrir Saving Iceland, eftir Dónal O’Driscoll

Formáli

Fyrirtækið Glencore er aðaleigandi Century Aluminum sem á eitt starfandi álver á Íslandi og annað hálfbyggt. Ísland er þannig aðalframleiðsluland áls fyrir Century. Hverjir standa að baki Glencore og hvaða þýðingu hefur það fyrir Ísland? Í þessari grein er fjallað um þennan stærsta hrávörumiðlara heims síðan Enron var og hét. Myndin sem dregin er upp sýnir bæði umfang og eðli áhrifa Glencore á heimsmörkuðum fyrir málma, korn, kol og olíu – fyrirtækið getur stjórnað verðmyndun svo að fáir útvaldir hagnast gríðarlega meðan almenningur tapar. Greinin varpar ljósi á þéttriðið tengslanet milli Glencore og nokkurra stærstu námufyrirtækja heims, tengsl sem felast í sameiginlegu eignarhaldi á öðrum fyrirtækjum og því að sömu aðilar eiga sæti í stjórnum fyrirtækjanna. Sagt er frá helstu hluthöfum í Glencore, sem sumir hverjir eiga stærri hlut persónulega en stofnanafjárfestar. Meðal þessara hluthafa má nefna fjárfestinn Nathaniel Rothschild sem á rúmar 40 milljónir dala í Glencore og er auk þess persónulegur vinur þeirra Peter Mandelson (breskur stjórnmálamaður og fyrrverandi viðskiptafulltrúi Evrópusambandsins) og George Osborne, núverandi fjármálaráðherra Bretlands.

Í greininni er ennfremur lýst mannréttindabrotum og umhverfisspjöllum sem skrifa má á reikning Glencore. Þar má fremst telja morðið á leiðtoga Maya indíána í Guatemala, Adolfo Ich Chamán, árið 2009. Adolfo hafði mótmælt framkvæmdum Glencore í Guatemala meðan Peter Jones var framkvæmdastjóri fyrirtækisins (Jones situr enn í stjórn Glencore). Færð eru rök fyrir því að Glencore hafi fleiri umhverfisspjöll og mannréttindabrot á samviskunni en flest önnur námafyrirtæki, enda hikar fyrirtækið ekki við að eiga í viðskiptum þar sem aðrir halda sig fjarri, t.d. í Kongó og Mið-Asíu ríkjum. Sem dæmi má nefna að Glencore stundaði viðskipti við Írak í tíð Saddam Hussein og við Suður-Afríku aðskilnaðarstefnunnar – bæði löndin voru undir alþjóðlegu viðskiptabanni. Marc Rich, stofnandi Glencore, átti í viðskiptum með íranska olíu þrátt fyrir viðskiptabann Bandaríkjamanna á landið. Þessi viðskipti urðu til þess að Rich var ásakaður um innherjaviðskipti og skattsvik og flúði hann því Bandaríkin árið 1983. Hann var fyrir vikið eftirlýstur af FBI og var á tímabili einn af 10 mest eftirsóttum glæpamönnum Bandaríkjanna, eða þar til Bill Clinton náðaði hann. Glencore er enn rekið af tveimur helstu samstarfsmönnum Richs.

Inngangsorð

Frá Kazakhstan til Ástralíu, um þvera Zambíu, stríðshrjáð Kongó og Angóla, frá Síberíu til Íslands má finna net námu- og jarðefnafyrirtækja sem valda umhverfisspjöllum og samfélags vandamálum. Á Íslandi er Century Aluminum andlit þessa nets, en í hjarta þess er að finna svissneska hrávörumiðlarann Glencore International. Glencore er í þann mund að halda hlutafjárútboð þar sem til stendur að auka hlutafé um 10 milljarða Bandaríkjadollara. Þessi gjörningur mun gera marga vellauðuga og að honum loknum mun virði félagsins vera um 60 milljarðar Bandaríkjadollara. Í þessari grein er ætlunin að varpa ljósi á hvernig Glencore græðir peninga og sýna að Ísland er aðeins eitt af mörgum fórnarlömbum þessa fyrirtækis sem er byggt á grímulausri græðgi og arðráni.

Við fyrstu sýn virðist auður Glencore vera til kominn fyrir viðskipti með hrávörur (sjá frekari útskýringar neðar), aðallega þó kornvörur og málma. Þegar nánar er að gáð kemur í ljós að Glencore er óvenjulegur hrávörumiðlari að því leyti að fyrirtækið fjárfestir mikið í þeim fyrirtækjum sem framleiða vörurnar sem Glencore stendur í viðskiptum við. Þessa viðskiptahagsmuni er að finna víðsvegar um heiminn: í „brauðbelti“ Rússlands, í sink-námum í Kasakhstan, í kopar- og kóbaltnámum í Kongó og Angóla og í álverum á Íslandi.

Álverin tengja Glencore við Ísland, enda á fyritækið 44% hlut í Century og á fulltrúa í framkvæmdastjórn þess. Century er eigandi álversins á Grundartanga og stendur auk þess fyrir byggingu annars álvers í Helguvík – en fyrir það álver þyrfti að ráðast í byggingu umdeildra varma- og vatnsorkuvera. Það er líka alls óvíst að næg virkjanleg orka sé yfir höfuð fyrir hendi til að knýja fyrirhugað álver í Helguvík. Glencore stjórnar 38% af heimsmarkaði með ál. Helmingur þessa áls er framleitt af Century og rússneska álrisanum UC Rusal, sem Glencore á 8.8% hlut í.

Af framansögðu má greina þéttriðið net persónulegra- og viðskiptatengsla: Hagsmunir Century skarast greinilega mikið við hagsmuni Glencore. Þó ríkisstjórn Íslands sitji að nafninu til við samningaborðið með Century eru hagsmunir Glencore aldrei langt undan, og setja óhrjálegan svip á samvinnuna. Mörgum spurningum um fjárfestingastefnu Glencore er enn ósvarað. Ekki þarf annað en að líta á helstu viðskiptavini fyrirtækisins til að sjá að þar á bæ er ekki hikað við að arðræna stríðshrjáð lönd og eiga í viðskiptum við aðila sem hafa auðgast fyrir tilstilli spillingar og kúgunar. Almennt séð ríkir ánægja með Glencore á fjármálamörkuðum vegna hins mikla hagnaðar sem fyrirtækið skilar, en einstaka blaðamenn og aðilar innan fjármálageirans velta nú fyrir sér hvort ráðlegt sé að fara með meiri gát, þar sem svo lítið sé vitað um innra starf fyrirtækisins og hvernig það fari að því að ná jafngríðarlega arðvænlegum samningum og raun ber vitni.

Í þessu samhengi sakar ekki að rifja upp að síðast þegar hrávörumiðlari náði jafnsterkri markaðsráðandi stöðu og Glencore hefur nú fóru hlutirnir mjög illa. Umrætt fyrirtæki var Enron.

Hvað með Century Aluminum?

Century-fyrirtækið sérhæfir sig í álbræðslu. Það var stofnað árið 1995 við samruna nokkurra smærri fyrirtækja sem Glencore hafði yfirtekið og var sett á almennan markað ári síðar.¹

Enn er Glencore stærsti eigandi Century, með 44% eignarhluta. Megnið af hinum 56% er í eigu bandarískra stofnanafjárfesta, svo sem vogunarsjóða.² Á vefsíðu Century má glöggt sjá að Ísland er lykilhluti af starfsemi fyrirtækisins og þrír framkvæmdastjórar hjá íslenska hluta Century teljast til lykilaðila í framkvæmdastjórn félagsins.

Lykilaðilar

Gunnar Guðlaugsson, framkvæmdastjóri hjá Norðuráli á Grundartanga

Gunnar hóf störf hjá Norðuráli árið 2008 eftir að hafa starfað í álverinu í Straumsvík, nú í eigu Rio Tinto Alcan, í rúmlega tíu ár.

Ragnar Guðmundsson, forstjóri Norðuráls

Norðurál er eignarhaldsfélag utan um/fyrir íslenska starfsemi Century. Ragnar var áður fjármálastjóri hjá Básafelli og þar áður forstöðumaður innanlandsflutninga og hagdeildar Samskipa.

Wayne R. Hale, framkvæmdastjóri rekstrarsviðs

Gekk til liðs við Century í 2007 eftir að hafa áður starfað fyrir Sual í Rússlandi (Sual, Rusal og ál-interests Glencore í Rússlandi mynduðu UC Rusal við samruna sinn). Hann hefur einnig starfað fyrir Kaiser og Rio Tinto.

Peter Jones, forstjóri

Forstjóri og framkvæmdastjóri rekstrarsviðs fyrirtækisins Inco Ltd. á árunum 2001-2006. Fyrrverandi forstjóri og framkvæmdastjóri Hudson Bay Mining & Smelting Co. Jones fór á eftirlaun í lok árs 2009.

David J. Kjos, forstjóri Norðuráls á Grundartanga

Fyrrverandi framkvæmdastjóri fyrirtækisins Cygnus Inc. sem framleiðir geimtæknibúnað. Þar áður vann Kjos fyrir United Development Co og Kaiser Aluminium & Chemical Co.

Logan W. Kruger, framkvæmdastjóri, aðalforstjóri Century Aluminum

Kruger gekk til liðs við Century í nóvember 2005. Milli 2003 og 2005 var hann háttsettur hjá námafyrirtækinu Inco og leiddi starfsemi þess í Asíu og í Kyrrahafinu. Þar á meðal var Goro nikkel-náman á Nýju-Kaledóníu og fleiri námur í Indónesíu. Kruger er enn framkvæmdastjóri indónesíska dótturfyrirtækisins P.T. Inco (brasilíska nikkel-námufyrirtækið Vale hefur í millitíðinni eignast Inco). Kruger starfaði einnig sem yfirmaður hjá Anglo American’s í Chile (2002-03) og sem framkvæmdastjóri Hudson Bay náma- og málmbræðslufyrirtækisins í Kanada (1998-2002).³ Hann er einnig framkvæmdastjóri hjá Amcoal, sem hefur umsjón með kolanámum námarisans Anglo American í Suður-Afríku.

Andrew Michelmore, forstjóri

Síðan 2009 hefur Michelmore gegnt stöðu framkvæmdastjóra Minerals and Metals Group, áður var hann framkvæmdastjóri hjá OZ Minerals. Bæði fyrirtækin eru meðal stærstu námafyrirtækja Ástralíu. Minerals & Metals Group er dótturfyrirtæki Minmetals Resources Ltd. Minmetals Resources Ltd., staðsett í Hong Kong, á umtalsverðra hagsmuna að gæta á álmarkaðinum í Kína.

John P. O’Brien, stjórnarformaður

Hefur gegnt stöðu stjórnarformanns síðan í janúar 2008. Bakgrunnur hans er á sviði framkvæmdastjórnunar og endurskipulagningar fyrirtækja.

Willy R. Strothotte, forstjóri

Stjórnarformaður hjá Glencore og Xstrata (sjá að neðan í kaflanum um Glencore).

Jack E. Thompson, forstjóri

Gegnir einnig starfi stjórnarmeðlims fjölmargra annarra námufyrirtækja, þar á meðal Anglo-American og Centerra Gold, sem er stærsti vestræni framleiðandi gulls í Mið-Asíu.

Fjórir aðrir stjórnarmeðlimir vernda hagsmuni almennra hluthafa, en það er ljóst af ofansögðu að framkvæmdastjórnin samanstendur að mestu leyti af stjórnendum úr námaiðnaðinum sem þekkjast vel. Slík tengsl geta verið vel falin og þurfa ekki að blasa við út frá upptalningunni að ofan. Til dæmis keyptu Century og Noranda báxítnámuna St. Anns á Jamaica og álverið í Gramercy, Louisiana, af Kaiser Aluminium (síðar keypti Noranda Century út). Noranda er dótturfyrirtæki Xastra, sem eignaðist Noranda árið 2006 sem hluta af yfirtökunni á Falconbridge námufyrirtækinu.

Önnur athyglisverð tengsl eru meðal annars:

Xstrata og Anglo-Americal Chile eiga í sameiningu Callahuasi koparnámuna, þriðju stærstu koparnámu veraldar. Hatrömm átök brutust út við námuna árið 2010 vegna verkfalls námamanna.⁴

Hudson Bay námafyrirtækið hefur verið ákært vegna morðsins á Adolfo Ich Chamán, leiðtoga Maya indjána, sem mótmælti gjörðum fyrirtækisins í Guatemala. Ich Chamán var skotinn til bana af öryggisvörðum árið 2009.⁵ Þegar morðið var framið var Peter Jones, núverandi stjórnarmeðlimur Century, framkvæmdastjóri fyrirtækisins. Einnig er vert að minnast þess að Logan Kruger, núverandi aðalforstjóri Century, var framkvæmdastjóri HB fram til ársins 2002.

Centerra Gold keypti Kumtor námuna í Kyrgyzstan af stjórnvöldum. Almenningur naut lítils góðs af kaupsamningnum og olli það pólitískum titringi í landinu.⁶ Jack Thompson, stjórnarmeðlimur í Century og Anglo-American, situr einning í stjórn Centerra.

Innfæddir réðust árið 2006 inn í námu í eigu Inco í Goro á Nýju-Kaledóníu vegna áhyggja af umhverfisáhrifum námunnar.⁷ Á þeim tíma var Peter Jones framkvæmdastjóri hjá Inco. Logan Kruger hafði stjórnað umsvifum við þessa námu á árunum 2002-2005 og gegnir hann enn stöðu forstjóra hjá móðurfélaginu P.T. Inco.

UC Rusal er stærsti einstaki álframleiðandi í heimi og er stjórnað af rússneska ólígarkanum Oleg Deripaska gegnum En+ Group, sem hann stjórnar. En+ á ráðandi hlut í fjölmörgum öðrum námavinnslu- og orkufyrirtækjum sem flest er að finna í Síberíu.⁸

Meðstjórnandi hans er fjárfestirinn Nathaniel Rothschild, sem stjórnar námufjárfestingarfélaginu Vallar, á 40 milljón dollara hlut í Glencore og er auk þess mikill stuðningsmaður yfirtöku Glencore á Xstrata.^9,10 Rothschild er einnig persónulegur vinur bæði Peter Mandelson, fyrrverandi viðskiptafulltrúi Evrópusambandsins, og George Osborne, núverandi fjármálaráðherra Bretlands.

Xstrata á mikilla hagsmuna að gæta í Ástralíu. Fyrirtækið hefur verið gagnrýnt harðlega fyrir óprúttnar viðskiptaaðferðir¹¹, og fyrir óvægna meðferð á innfæddum við McArthur-námuna.¹² Einnig er í gangi herferð gegn fyrirtækinu vegna umhverfisspjalla við ofanjarðarnámu fyrirtækisins í Mangoola.¹³

Það er erfitt að sjá að eitthvert eitt námufyrirtæki í þessu neti sé betra en annað. Öll fyrirtækin hafa átt í stormasömum samskiptum við innfædda og við verkalýðsfélög, auk þess að hafa valdið umtalsverðum umhverfisspjöllum. Það segir sitt hve auðvelt er að finna dæmi um þetta á ferilskrám þeirra aðila sem í dag eru lykilstjórnendur Century.

Glencore International AG

Marc Rich & Co

Upphaf Glencore má rekja til verðbréfafyrirtækis hins umdeilda hrávörubaróns Marc Rich. Rich byggði upp hrávöru-viðskiptaveldi sitt með því t.d. að eiga í viðskiptum við fólk eins og Ayatollah Khomeini með olíu frá Íran þrátt fyrir viðskiptabann á Íran af hálfu Bandaríkjamanna. Á sama tíma átti hann einnig í samskiptum við ísraelsku leyniþjónustuna Mossad.

Árið 1983 voru hann og Pincus Green, samstarfsmaður hans, ásakaðir um innherjasvik, skattsvik og ólögleg viðskipti við Írak á sama tíma og viðskiptabann á landið var í gildi. Í framhaldi af því flýðu þeir báðir land og Rich varð einn af tíu efstu á lista bandarísku alríkislögreglunnar (FBI) yfir eftirlýsta glæpamenn. Hann var síðar náðaður af Bill Clinton á síðasta degi þess síðarnefnda í embætti forseta Bandaríkjanna. Athyglisvert er að staðgengill Rich í Washington á fimmtán ára tímabili (1985-2000) var Lewis “Scooter” Libby, sem síðar varð alræmdur sem starfsmannastjóri Dick Cheney.

Rich settist að í Sviss þar sem hann stofnaði fyrirtækið Mark Rich & Co. Undir merkjum þessa fyrirtækis hélt hann áfram með hrávöruviðskipti og sérhæfði sig í olíu, gasi og málmum. Á árunum 1993-4 mistókst honum tilraun til að ná stjórn á heimsviðskiptum með sink. Í kjölfar þess missti hann stjórn á fyrirtæki sínu, en hann er eftir sem áður milljarðamælingur.

Á sama tíma var fyrirtækinu skipt upp og til varð fyrirtækið Trafigura, sem hefur verið síst minna umdeilt en forveri þess. Trafigura komst í fréttirnar þegar fyrirtækið losaði sig á ólöglegan hátt við eitraðan úrgang á Fílabeinsströndinni og lét svo setja lögbann á fréttaflutning af athæfinu. Þetta er ekki eina hneykslismálið sem upp hefur komið í sambandi við störf Trafigura.

Glencore

Mark Rich & Co. var tekið yfir af aðilum nákomnum Rich og gefið nafnið Glencore. Margir hluthafar, 485 talsins, munu verða mjög ríkir þegar fyrirtækið verður sett á markað. Daglegur rekstur fyrirtækisins er að mestu leyti í höndum tveggja fyrrverandi starfsmanna Richs, þeirra Ivan Glasenberg og Willy Strothotte. Glasenberg er framkvæmdastjóri, einrænn og forðast fjölmiðla. Strothotte var fyrsti framkvæmdastjóri og stjórnarformaður Glencore. Undir stjórn þeirra hefur Glencore vaxið og náð yfirburðastöðu á mörgum mörkuðum. Fyrirtækið þróaði þá taktík að fjárfesta í hráefnisframleiðendum, gera samninga sem gáfu fyrirtækinu einkaleyfi á aðgengi að vörunni sem framleidd var og selja hana svo á mörkuðum. Á þennan hátt hefur Glencore orðið að hálfgerðu heimsveldi með ítök á mörgum mörkuðum, einkum olíu, málmum og korni. Óvægnar og ágengar samningaaðferðir, þróaðar undir stjórn Mark Richs, eru enn mikið notaðar af fyrirtækinu, sem að öðru leyti er hjúpað töluverðri leynd.

Velgengni Glencore má að stórum hluta skýra með því hve viljugt fyrirtækið er að eiga viðskipti við aðila og á stöðum sem flestir kapítalistar með sjálfsvirðingu forðast, t.d. í Kongó og í Mið-Asíu. Fyrirtækið hefur heldur aldrei vílað fyrir sér að brjóta viðskiptabönn, t.d. við Saddam Hussein og við Suður-Afríku á tímum aðskilnaðarstefnunnar. Einnig gerir það stóra samninga við námubaróna í Mið-Asíu, sem spruttu upp eftir fall Sovétrikjanna og hafa sterk tengsl við spillingu í heimalöndum sínum. Enn þann dag í dag heyrast ásakanir á hendur fyrirtækinu og dótturfyrirtækja þess um mannréttindabrot og umhverfisspjöll.

Glencore hefur gríðarleg áhrif á mörkuðum heimsins. Fyrirtækið stjórnar stórum hluta heimsmarkaðsviðskipta með kopar (50%), sink (60%), ál (38%), blý (45%), kóbalt (23%), járn-króm málmblendi (16%), kol (til orkuframleiðslu) (28%) og hveiti (10%). Auk þess stjórnar það um fjórðungi heimsmarkaðsins með bygg, sólblóm og repjufræ. [14,15] Þetta þýðir að fyrirtækið getur í raun stjórnað heimsmarkaðsverði á þessum vörum. Athugið að þarna er ekki um að ræða hlutfall af heildar-heimsframleiðslu á þessum vörum, heldur hlutfall af því magni sem er til reiðu á mörkuðum. Margar námur eru t.d. í eigu stórra fyrirtækja sem hafa keypt námuna til að nýta allt sem úr henni er unnið. Framleiðsla slíkra náma er ekki talin með að ofan.

Helstu viðskiptahagsmunir Glencore¹⁶

Glencore á mikilla hagsmuna að gæta um allan heim. Hér á eftir fer stutt lýsing á þeim helstu og þeim vandamálum sem þeim fylgja. Listinn er engann veginn tæmandi. Margar námur sem fyrirtækið stjórnar eru ofnajarðar, með öllum þeim vandamálum sem slíkum námum fylgja, svo sem mengun og röskun búsvæða.

Argentína

AR Zinc Group, sem Glencore eignaðist árið 2005, rekur Aguilar-námuna, Palpala-álbræðsluna og auk þess brennisteinssýruverksmiðju, Sulfacid S.A., í einu helsta námuhéraði Argentínu, Jujuy, sem er í norðaustur-hluta landsins. Þessi fyrirtæki eru dæmi um starfsemi sem hefur valdið umtalsverðum umhverfisspjöllum og heilsufarsvandamálum hjá innfæddum í héraðinu. Veru þessara fyrirtækja, þar á meðal AR Zinc Group, í héraðinu hefur verið mótmælt.^{17, 18, 19}

Ástralía

Glencore á 40% hlut í Minara Resources (áður Anaconda), sem rekur Murrin Murrin-námuna. Willy Strothotte, Ivan Glasenberg og aðrir aðila tengdir Glencore sitja í stjórn Minara.²⁰ Murrin Murrin-náman, og Mt. Isa náman sem er rekin af Xstrata, voru útnefndar sem mest mengandi starfsemi í Ástralíu árið 2009.²¹

Bólivía

Glencore á Sinchi Wayra námufyrirtækið, sem rekur fimm námur. Deilur hafa staðið yfir lengi við starfsmenn um lengingu vinnutíma og um laun. Starfsmenn námunnar hafa sent stjórnvöldum ákall um að þjóðnýta námuna.²² Áður hefur Glencore verið gagnrýnt fyrir að nota fjöldauppsagnir til að skera niður rekstrarkostnað.²³

Kólumbía

El Cerrejon Norte námunni, sem Glencore á í félagi við Anglo American og BHP Billiton, hefur verið lýst sem hryllingssögu um nauðungarflutninga innfæddra, mannréttindabrot, umhverfisspjöll og ýmiss konar annað órétti, einkum gegn Wayuu-ættbálknum. Verkalýsðforingjum hefur verið hótað lífláti af öryggissveitum.²⁴ Svipaðar ásakanir hafa heyrst vegna La Jagua-námunnar, sem dótturfyrirtæki Glencore, Prodeco, keypti af Xstrata.^25,26,27 Prodeco rekur einnig ofnajarðar kolanámu í Calenturitas, La Loma.

Kongó

Árið 2008 eignaðist Glencore ráðandi hlut í Katanga Mining, einum stærsta kopar- og kóbaltframleiðanda í Afríku.²⁸ Fyrirtækið hafði átt í fjárhagsörðugleikum. Í Katanga-héraði hafa einkaherir selt land og auðlindir til að fjármagna sig. Frést hefur af menguðu drykkjarvatni og slæmum vinnuskilyrðum í námunum.²⁹ Svissnesk félagasamtök hafa gagnrýnt Katanga námufyrirtækið harðlega, og hafa Bread for All og Swiss Catholic Lenten Fund gefið út skýrslu þar sem fyrirtækið er ásakað um mannréttindabrot, barnaþrælkun, mengun og skattsvik.³⁰ Hefur þetta leitt til herferðar gegn fyrirtækinu á svæðinu.³¹ Glencore á einnig nýju námuna í Mutanda, sem er einnig í Katanga-héraði. Ísraelski auðmaðurinn Dan Getler, sem sérhæfir sig í fjárfestingum í Kongó, er minnihlutaeigandi í Katanga námufyrirtækinu á móti Glencore. Getler tengist bæði blóðdemöntum og ísraelskum hægrisinnuðum stjórnmálamönnum, einkum Avigdor Lieberman.³²

Kazakhstan

Glencore er í samstarfi við kazakhstanska einkafjárfestingafélagið Verny Capital um að taka yfir Kazzinc, sem á fjölmargar námur og málmbræðslur í landinu. Eins og er á Glencore um 51% hlut í fyrirtækinu, en búist er við að þessi hlutur muni aukast í 93% þegar fyrirtækið verður sett á markað. Verny Capital er stjórnað af hinni umdeildu Utemuratov-fjölskyldu, sem er nákomin Nazarbayev forseta, sem er talinn vera einn af hluthöfum.³³ Stór hluti af jarðefnaauðlindum landsins hefur verið einkavæddur undir stjórn Nazarbayev, og hefur Glencore komið þar mjög við sögu.

Perú

Glencore á Iscaycruz og Yauliyacu námurnar í Los Quenualos. Eftir að fregnir bárust af því að öryggismál í námunum væru í ólestri var gripið til aðgerða gegn verkalýðsfélögum á staðnum.³⁴

Filippseyjar

Fyrirhuguð Sagittarius-náma Xstrata í Tampakan, Mindanao, ógnar búsvæðum innfæddra og einnig mikilvægum regnskógum. Einn helsti baráttumaðurinn á móti námunni, Eliezer “Boy” Billanes, var myrtur þann 9. mars 2009.³⁵ Sambærilegar námur á Filippseyjum hafa einnig verið gagnrýndar fyrir neikvæð áhrif á fæðuöryggi, ekki síst vegna þess hve vistkerfin á þessum svæðum eru sérstök.³⁶

Rússland

UC Rusal³⁷, rússneski álrisinn, stjórnar stærstu báxítnámu í heimi (súrál er unnið úr báxíti) og er næststærsti framleiðandi súráls í heimi (súrál verður að áli með rafgreiningu í álverum), með 14% heimsframleiðslu. Fyrirtækið, sem er stjórnað af ólígarkanum Oleg Deripaska, var stofnað við samruna Rusal við SUAL og önnur álfyrirtæki í eigu Glencore. Enn eru sterk tengsl milli Glencore og UC Rusal – Glencore á 8.7% hlut í UC Rusal og Deripaska og Glasenberg eru persónulegir vinir.³⁸

Glencore er með mörg önnur járn í eldinum í hinu jarðefnaríka Rússlandi. Í sumum tilfellum er um að ræða fyrirtæki og auðlindir sem Glencore komst yfir strax við fall Sovétríkjanna. Glencore hefur reyndar verið bolað út úr sumum þessara fyrirtækja, sem vilja frekar selja beint til viðskiptavina í t.d. Kína. Engu að síður á Glencore enn í miklum viðskiptum við rússnesk olíu-, gas- og kornfyrirtæki, að hluta til í gegnum En+, fyrirtæki Deripaska. Orðrómur er á kreiki um að Glencore sé þar að auki að reyna að ná til sín viðskiptum með sink, nikkel og blý. Það hefur reynst erfitt að afla áreiðanlegra upplýsinga um aðra viðskiptasamninga Glencore í Rússlandi³⁹, en vitað er að annar stór viðskiptafélagi fyrirtækisins er óháða olíuhreinsifyrirtækið Russneft.⁴⁰

Zambia

Glencore á ráðandi hlut í Mopani Mines, sem hefur sætt gagnrýni fyrir umhverfisspjöll (talið er að námavinnslan valdi súru regni vegna útblásturs brennisteinssýru).⁴¹ Tuttugu námuverkamenn fórust við störf í námunni á árinu 2005; hluti skýringarinnar er talinn vera niðurskurður í starfsþjálfun fyrir verkamenn.⁴² Rannsókn gerð af dagblaðinu Daily Mail komst að þeirri niðurstöðu að Glencore stundi umfangsmikil skattsvik með verðlagsaðgerðum og hafi þannig skatttekjur af zambíska ríkinu, sem sárlega þarf á þeim að halda.⁴³

Zimbabwe

Árið 2011 undirritaði Glencore samning við Mwana Africa um kaup á nikkeli úr Trojan-námunni í Bindura í Zimbabwe, sem þekkt er fyrir tengsl sín við Morgan Tsvangirai. Mwana er suður-afrískt námafyrirtæki sem rekur koparnámur í Katanga í Kongó og gullnámur í Ghana.

Aðrar eignir og viðskiptahagsmunir Glencore víðsvegar um heiminn

Glencore á PASAR koparbræðsluna á Filippseyjum, Sherwin álverið í Texas (sem hefur fengið áminningar og sektir fyrir að hleypa spilliefnum út í umhverfið^44,45) og Portovesme blý- og sink-bræðsluna á Sardiníu. Það á einnig 70% í suður-afríska kolanámufyrirtækinu Shanduka. Sem eigandi Moreno sólblómafyrirtækisins, sem er einn stærsti framleiðandi sólblómaolíu í heimi, tekur Glencore stóran þátt í framleiðslu og sölu erfðabreyttra matvæla.⁴⁶ Auk þess á Glencore um 270 þúsund hektara af akurlendi víða um heim og nokkrar kornvinnslustöðvar. Þessar eignir eru lykillinn að ítökum og áhrifum Glencore á heimsmarkaði með korn.

Sigmundur Einarsson

Í fréttum af fundi um atvinnumál á Húsavík í gær sagði Katrín Júlíusdóttir iðnaðarráðherra að það væri ekki sitt hlutverk að segja frá fyrirætlunum stórfyrirtækja. Þessi ómerkilegi útúrsnúningur er dæmigerður fyrir framkomu yfirmanna orkumála hér á landi síðustu misserin. Þar á bæ hefur lengi vantað hugrekki til að segja sannleikann umbúðalaust.

Sannleikurinn hentar ekki

Nú eru liðin rúmlega tvö ár síðan ég skrifaði grein hér í Smuguna (og á Saving Iceland, ritstj.) um „Hinar miklu orkulindir Íslands.“ Tilefni þeirra skrifa voru síendurteknar yfirlýsingar ýmissa þingmanna, sveitastjórnarmanna og frammámanna í atvinnulífi þess efnis að styrkur Íslands lægi í auðlindum þjóðarinnar, ekki síst gríðarlegri orku í jarðhitasvæðum landsins. Þessir spámenn lýstu því ítrekað yfir að það eina sem virkilega gæti bjargað íslenskri þjóð frá ævarandi örbirgð væru nýjar virkjanir og álbræðslur. Mér ofbauð þessi málflutningur og vildi fá fram málefnalega umfjöllun. Ég lagði töluverða vinnu í að taka saman grein um málið. En viti menn. Viðbrögð voru sáralítil. Orkustofnun og iðnaðarráðuneyti þögðu þunnu hljóði. Nokkrir andmæltu mér opinberlega, einkum „sérfræðingar“ sem áttu að vita betur. Vandinn er nefnilega sá að „sérfræðingar“ okkar í orkumálum hafa nær allir beinan eða óbeinan hag af aukinni orkuvinnslu. Sannleikurinn reyndist hvorki henta sérfæðingunum né „frammámönnum“ í atvinnulífi.

Fólk haft að ginningarfíflum

Jafnvel þótt álbræðslu á Bakka hafi nýlega verið sópað út af borðinu er sami söngurinn ennþá sunginn af þingmönnum og sveitarstjórnarmönnum. Og verkalýðshreyfingin tekur undir. Þetta er svo fráleit og ósanngjörn framkoma við íslenskan almenning að ég finn mig knúinn til að halda áfram tilraunum til að skýra fyrir landsmönnum hvernig í málinu liggur, frá mínum bæjardyrum séð. Það er ótækt að saklaust fólk sé árum saman haft að ginningarfíflum líkt og Húsvíkingar og Suðurnesjamenn hafa mátt reyna. Og hvernig í dauðanum getur staðið á því að Halldór Blöndal leyfir sér, líkt og forstjóri Norðuráls, í fjölmiðlun að nota mat á umhverfisáhrifum jarðvarmavirkjana til að telja megavött? Þar er alls ekki sjáfsagt samhengi á milli, því miður, annars væri til heilmikil orka.

Yfirmenn orkumála hafa undanfarin misseri vísað umræðu um orkumál frá sér og bent á að beðið sé eftir niðurstöðu rammaáætlunar. Stundum hefur virst sem rammaáætlun sé ætlað að leysa allan vanda og að henni lokinni verði hægt að hefjast handa og þá fari margnefnd hjól atvinnulífsins að snúast. Hefur þetta fólk virkilega enga ábyrgðartilfinningu? Ég á bágt með að trúa að það sé svona illa upplýst.

Um vinnslugetu háhitasvæða

Um miðjan desember 2009, rúmum tveimur mánuðum eftir birtingu greinar minnar í Smugunni, gaf Orkustofnun út skýrsluna „Mat á vinnslugetu háhitasvæða“ eftir Jónas Ketilsson o.fl. Þar er beitt nokkuð öðrum aðferðum við slíkt mat en áður hafði verið gert í skýrslu Guðmundar Pálmasonar o.fl. frá 1985 og grein Sveinbjörns Björnssonar frá 2006 sem ég hafði tekið mið af í mínum skrifum.

Í skýrslu Orkustofnunar frá 2009 segir að þar sé „lagt fram gróft mat á vinnslugetu þekktra háhitasvæða á Íslandi til raforkuframleiðslu. Matið er byggt á einfaldri aðferðafræði en ekki flóknum útreikningum eða öllum þeim upplýsingum sem fyrir liggja í dag og skal skoðast með þeim fyrirvara.“  Og síðar: „Þegar afkastageta svæðanna var metin 1985 var miðað við nýtingu til 50 ára og er í þessari skýrslu miðað við sama árafjölda til samanburðar. Sjálfbær nýting á jarðhita gengur hinsvegar út frá nýtingu til 100-300 ára og til að fá mat á afkastagetu svæðanna þarf aðeins að deila með 2 upp í niðurstöðurnar fyrir 100 ára nýtingartíma og 6 fyrir 300 ára nýtingartíma.“  Þessi skýrsla Orkustofnunar verður að teljast opinbert mat á vinnslugetu jarðhitasvæðanna meðan annað liggur ekki fyrir

Í meðfylgjandi töflu eru dregnar saman niðurstöður mats framangreindra þriggja aðila á vinnslugetu háhitasvæðanna. Fyrstu þrír dálkarnir sýna vinnslugetu einstakra svæða miðað við 50 ára nýtingu (MW₅₀).  Notað er svonefnt miðgildi úr nýlegri skýrslu Orkustofnunar. Af tölunum má sjá að þrátt fyrir ítarlegri gögn hefur matið aðeins breyst um tæplega 25% frá 1985. Fjórði og fimmti dálkur sýna vinnslugetuna miðað við 100 og 300 ára nýtingu (MW₁₀₀ & MW₃₀₀) sem Orkustofnun segir vera sjálfbæra nýtingu. Næst aftasti dálkurinn sýnir hve mikið hefur þegar verið virkjað en aftasti dálkurinn sýnir mitt eigið mat á því hve mikið er unnt að virkja miðað við að svæði endist í 100 ár sem þó er fjarri því að vera viðunandi endingartími ef nýtingin á að teljast sjálfbær.

Einföld túlkun á skýrslu Orkustofnunar frá 2009 er að virkjanleg orka háhitasvæðanna sé 4255 MW sem miðast við að orkan geti klárast á 50 árum. Ef dregin eru frá þau 666 MW sem þegar eru virkjuð standa eftir um 3600 MW. Það eru slíkar tölur sem sitja fastar í kolli þeirra manna sem enn halda því fram að grundvöllur sé fyrir byggingu álbræðslu á Bakka og annarrar í Helguvík.

Um einstök háhitasvæði

Í greininni sem sem ég skrifaði um orkulindirnar fyrir tveimur árum lét ég nægja að miða við 50 ára nýtingartíma og komst samt að því að ekki væri til næg orka fyrir tvær nýjar álbræðslur. Hér á eftir fylgir mat á vinnslugetu einstakra háhitasvæða miðað við 100 ára endingartíma sem er mun raunhæfara. Þetta mat er að mestu byggt á skýrslu Orkustofnunar frá 2009 en einnig almennum upplýsingum um fyrirætlanir orkufyrirtækjanna svo og minni eigin reynslu og þekkingu (sem orkugeirinn virðist reyndar ekki hafa mikla trú á). Svæðin eru talin upp í sömu röð og þau koma fyrir í töflunni og mitt mat er þar í aftasta dálki.

Reykjanes: Samkvæmt töflunni er jarðhitasvæðið á Reykjanesi talið líklegt til að standa undir 25 MW vinnslu í 100 ár. Þar hafa þegar verið virkjuð 100 MW og Orkustofnun hefur nýlega gefið leyfi fyrir 50 MW stækkun! Svæðið er ofnýtt nú þegar og upplýsingar í nýlega útgefnu leyfi til stækkunar breyta engu þar um.

Svartsengi-Eldvörp: Samkvæmt töflunni er svæðið fullnýtt miðað við 100 ára nýtingu. HS-Orka hefur þrátt fyrir það sett fram hugmyndir um 10 MW stækkun í Svartsengi og 50 MW virkjun í Eldvörpum! Verði af slíkri stækkun vaknar spurningin um það hvaða orku eigi að nota til húshitunar á Suðurnesjum eftir 50 ár!

Krýsuvík: Samkvæmt mati Orkustofnunar ætti að vera unnt að virkja meira en 200 MW á Krýsuvíkursvæði til 100 ára. Tvær djúpar borholur við Trölladyngja hafa gefið afar óhagstæðar vísbendingar. Ég tel afar ólíklegt er að þar sé unnt að virkja meira en 60 MW til 100 ára (eða 120 MW í 50 ár) og hef fært rök fyrir þeirri skoðun minni í grein hér í Smugunni (Er HS-Orka í krísu í Krýsuvík?).

Brennisteinsfjöll: Svæðið er trúlega helst til lítið til virkjunar og reyndar eina sæmilega stóra ósnortna hraunasvæðið á Suðvesturlandi.

Hengill: Svæðið er nú þegar fullvirkjað miðað við 100 ára nýtingu og gott betur. Að auki er áætlað að bæta við 135 MW virkjun við Bitru, 90 MW við Hverahlíð og 50 MW við Gráhnúka, alls 275 MW. Hvar á að fá heitt vatn fyrir höfuðborgarsvæðið eftir 50-100 ár?

Geysir: Svæðið er lítið og verður væntanlega aldrei virkjað þó ekki væri nema vegna hagsmuna ferðaþjónustu.

Kerlingarfjöll: Hér benda tölur til 100 MW vinnslugetu í 100 ár. Svæðið er í 950–1100 m hæð og ytri aðstæður erfiðar.

Hveravellir: Friðað svæði. Jarðhitasvæðið er líkast til of lítið og of afskekkt til virkjunar.

Torfajökull: Svæðið er friðað að mestu og stór hluti þess er vart aðgengilegur til borana. Orkufyrirtæki hafa einkum sýnt Reykjadölum áhuga en þeir eru í 800–1000 m hæð. Hugsanlega væri hægt að ná þar allt að helmingi af orku svæðisins og þá gætu fengist um 300 MW í 100 ár. Hugmyndir um 1000-2000 MW orkuver eru óralangt út úr korti.

Hágöngur: Tölur Orkustofnunar frá 2009 benda til 110 MW vinnslugetu í 100 ár.

Vonarskarð: Svæðið er friðað. Vinnslugeta í 100 ár er um 75 MW. Svæðið er mjög afskekkt og liggur í 950–1100 m hæð.

Kverkfjöll: Svæðið er friðað að hluta. Miðað við tölur Orkustofnunar er vinnslugeta þess í 100 ár um 80 MW en varla er hægt að koma tækjum á svæðið.

Askja: Svæðið er friðað. Vinnslugeta í 100 ár er metin um 70 MW. Líklega væri hætta á náttúruhamförum talin of mikil til að réttlæta virkjun.

Fremrinámar: Vinnslugeta í 100 ár er talin um 25 MW. Vafasamt er hvort slík nýting teldist hagkvæm þar sem svæðið er nokkuð afskekkt.

Hrúthálsar: Vinnslugeta í eina öld er metin um 10 MW. Svæðið er mjög afskekkt og nær örugglega of lítið til virkjunar.

Krafla-Námafjall: Samkvæmt mati Orkustofnunar er vinnslugetan 155 MW. Nú er í undirbúningi 90 MW virkjun í Bjarnarflagi til viðbótar við 60 MW virkjun við Kröflu. Þar með yrði svæðið fullnýtt til 100 ára. Hugmyndir hafa verið uppi um verulega aukna orkuvinnslu á Kröflusvæðinu en treglega hefur gengið að afla orkunnar.

Gjástykki: Vinnslugeta í 100 ár er talin um 30 MW. Svæðið er ekki vænlegt til vinnslu og margt sem bendir til að þar sé ekki eftir miklu að slægjast.

Þeistareykir: Vinnslugeta í 100 ár er talin um 120 MW. Nú er í undirbúningi um 100 MW virkjun á svæðinu og verður það þá langt til fullvirkjað.

Niðurlag

Sjálfbær vinnsla á háhitasvæðum landsins er ekki raunhæfur möguleiki. Líta ber á svæðin sem námur sem hafa að geyma endanlegt magn af varma. Við varmanámið gengur orkan smám saman til þurrðar og því er grundvallaratriði að hún sé nýtt skynsamlega og af varkárni. Mikilvægt er að horfa til nýtingar í langan tíma líkt og dæmið um nýtingu Hengilssvæðisins sýnir berlega.

Ótækt er að horft sé til nýtingar í 50 ár líkt og orkufyrirtækin gerðu þegar gerðar voru áætlanir um útvegun raforku frá háhitasvæðum bæði norðan lands og sunnan til að fullnægja orkuþörf fyrir álbræðslur á Bakka og í Helguvík, samtals yfir 1100 MW.

Ef aftasti dálkur töflunnar er skoðaður kemur í ljós að á suðvesturhorni landsins má hugsanlega vinna 60 MW í Krýsuvík, annað er fullnýtt. Á norðausturhorninu má líklega fá um 200 MW úr Þeistareykjum og Kröflu-Námafjalli. Önnur háhitasvæði eru inni á hálendinu þar sem mun erfiðara er um vik. Þar er óvissan mun meiri, ekki síst vegna veðurfars.

Það er hlutverk Orkustofnunar og iðnaðarráðuneytisins að halda þjóðinni upplýstri um þessi mál og sjá til þess að fram fari skynsamleg umræða um nýtingu orkunnar. Framkoma iðnaðarráðherra á Húsavík sýnir að ráðherrann hefur hreint ekki skilið hlutverk sitt í orkumálum. Og orkumálastjóra, lögboðnum ráðgjafa ráðherrans, verður seint brigslað um lausmælgi þegar kemur að upplýstri umfjöllun um orkumál.

Helstu heimildir

Guðmundur Pálmason, Gunnar V. Johnsen, Helgi Torfason, Kristján Sæmundsson, Karl Ragnars, Guðmundur I. Haraldsson & Gísli K. Halldórsson 1985. Mat á jarðvarma Íslands. Orkustofnun, OS-85076. http://www.os.is/gogn/Skyrslur/OS-1985/O…

Jónas Ketilsson, Héðinn Björnsson, Sæunn Halldórsdóttir & Guðni Axelsson 2009. Mat á vinnslugetur háhitasvæða. Orkustofnun, OS-2009/09. http://www.os.is/gogn/Skyrslur/OS-2009/O…

Sigmundur Einarsson 2009. Hinar miklu orkulindir Íslands. Smugan, 1. okt. 2009. http://smugan.is/2009/10/hinar-miklu-ork…

Sigmundur Einarsson 2009. Er HS-Orka í krísu í Krísuvík? Smugan, 13. nóv. 2009. http://smugan.is/2009/11/er-hs-orka-i-kr…

Sveinbjörn Björnsson 2006. Orkugeta jarðhita. Orkuþing 2006. Reykjavík 12-13. október 2006. Samorka. http://samorka.is/Apps/WebObjects/SW.woa…

Greinin var fyrst birt á Smugan.is

Í gær var kynnt ný hagspá hagdeildar Alþýðusambands Íslands undir fyrirsögninni Doði framundan nema til komi alvöru fjárfestingar. Þar er lýðnum gert ljóst að ástandið í efnahagsmálum þjóðarinnar muni ekki batna nema reist verði álbræðsla í Helguvík og að til komi stóriðja á Norðurlandi. Ella skulum við eta það sem úti frýs.

Í Fréttablaðinu í morgun bætir Kristján G. Gunnarsson verkalýðsforingi á Suðurnesjum um betur og heimtar að nátttröllin vakni. Þeim orðum virðist hann beina til fjármálaráðherra. Kristján vitnar í eina af mannvitsbrekkum alþingis, nafna sinn Möller, sem ku hafa sagt á íbúafundi suður með sjó nýlega að allt væri tilbúið til framkvæmda í Helguvík og það eina sem vantaði væri að ganga endanlega frá orkusölumálum. Ljóst væri að þar þyrfti aðkomu Landsvirkjunar.

Það er einfalt að gera sig breiðan fyrir framan kjósendur með slíkum fullyrðingum. Vandinn er sá að bæði hagdeild ASÍ og þeir nafnar eru hér að gapa um mál sem þeir hafa sýnilega ekki kynnt sér.

Álbræðsla á Bakka úr sögunni

Nýlega var álbræðsla á Bakka slegin af. Mikilvægt er að skoða þær ástæður sem liggja að baki þeirri ákvörðun Alcoa. Til stóð að reisa álbræðslu með 346 þús. tonna ársframleiðslu sem þarf um 580 MW af rafafli. Ef mig misminnir ekki hefur Alcoa ætíð sagt að bræðslan yrði ekki reist nema þessi 580 MW væru tryggð en á undanförnum árum hafa aldrei verið settar fram áætlanir um svo mikla orkuframleiðslu vegna verkefnisins. Staða orkuöflunar á svæðinu er sem stendur þannig að Landsvirkjun undirbýr nú 100 MW virkjun á Þeistareykjum og 90 MW virkjun í Bjarnarflagi. Þá hefur orkuöflun fyrir frekari virkjanir á Kröflusvæði brugðist í meginatriðum. Því er líklegast að á Norðausturlandi verði á næstu árum virkjaður innan við þriðjungur af orkuþörf álbræðslunnar. Þessi niðurstaða er á engan hátt óvænt og hefur í stórum dráttum blasað við allt frá útgáfu viljayfirlýsingar Valgerðar & félaga árið 2006 en ætti nú að vera orðin flestum auðskilin þó svo að hún eigi sýnilega ekki greiða leið inn í kollinn á ýmsum þingmönnum og sveitarstjórnarmönnum.

Álbræðsla í Helguvík – hugarfóstur úr glæstri fortíð

Enn hafa aðstandendur álbræðslu í Helguvík ekki gefist upp þótt staðan virðist löngu töpuð. Hver skyldi vera skýringin á þessari þrautseigju? Í Helguvík er staðan nokkuð flóknari en á Bakka, þ.e. orkuframboðið er ennþá minna og bygging bræðslunnar löngu hafin. Um tíma var ætlunin að reisa álbræðslu með 360 þús. tonna ársframleiðslu en í skýrslu um mat á umhverfisáhrifum var miðað við 250 þús. tonn og 435 MW af rafmagni. Orkuöflun var óljós frá upphafi en Norðurál, Hitaveita Suðurnesja (síðar HS-Orka) og Orkuveita Reykjavíkur undirrituðu viljayfirlýsingu um orkuöflun árið 2006. Eini samningurinn um orkukaup var gerður árið 2007 við Hitaveitu Suðurnesja um útvegun allt að 150 MW fyrir fyrsta áfangann og var stefnt að afhendingu árið 2010.

En hvernig skyldi hafa gengið að afla orkunnar? HS-Orka átti að afhenda 150 MW fyrir árslok 2010 en þar er ekki svo mikið sem eitt kílóvatt á leiðinni. Eftir mikla baráttu hefur HS-Orku tekist að svæla út úr Orkustofnun heimild til 50 MW stækkunar Reykjanesvirkjunar auk 30 MW vinnslu úr affallsvatni. Eftir að leyfið fékkst hefur forstjóri HS-Orku lýst því yfir að fyrirtækið skorti fé til stækkunarinnar en útlendur aðaleigandi þess virðist ekki tilbúinn í fjárútlát. Nú virðist fyrirtækið horfa til lífeyrissjóðanna sem nýlega voru plataðir til að kaupa fjórðungs hlut í HS-Orku. Stækkunin  snýst um samtals 80 MW en sem fyrr segir átti HS-orka að afhenda 150 MW fyrir síðustu áramót. Að auki hafa HS-Orka og Norðurál deilt um orkuverð og er það mál nú fyrir gerðardómi í Svíþjóð. Frekari orkuöflun er ekki á döfinni hjá HS-Orku en sagnir eru á kreiki um að fyrirtækið reyni nú að fá bæjaryfirvöld í Hafnarfirði til að gefa eftir nýtingarleyfi á jarðhitasvæðinu í Krýsuvík. Óljóst er þó hvort þar leynist nægileg orka til að reka orkuver.

Samkvæmt viljayfirlýsingunni frá 2006 ætlaði Orkuveita Reykjavíkur að álbræðslunni a.m.k. 200 MW sem áttu að því er virðist að koma frá Bitruvirkjun (135 MW) sem ekki er lengur á dagskrá og frá Hverahlíðarvirkjun (90 MW) sem er komin í langa biðstöðu. Samkvæmt þessu er engin tiltæk orka fyrir álbræðslu í Helguvík nema þau 45 MW sem samkvæmt nýlegum fréttum standa útaf eftir síðustu stækkun Hellisheiðarvirkjunar. Það vantar ennþá 390 MW og jafnvel þó 80 MW bætist við frá Reykjanesvirkjun vantar enn 310 MW.

Gengið í gildruna

Norðurál hefur beitt því bragði hefja byggingu álbræðslunnar og vekja með því væntingar Suðurnesjamanna, vitandi að orkuöflun var komin í hnút. Grunnhyggnum íslenskum stjórnmálamönnum var síðan ætlað að bíta á agnið og redda orkunni með því að skipa Landsvirkjun að virkja í neðri hluta Þjórsár (liðlega 200 MW) og selja Norðuráli orku á verði sem álbræðslan getur sætt sig við. Fulltrúar ASÍ og Kristjánar þessir tveir eru steinblindir og sjá ekki gildruna. Enn og aftur vilja menn púkka undir svo kallaða erlenda fjárfestingu með niðurgreiddri orku á kostnað almennings í landinu en það er hann sem er eigandi Landsvirkjunar. Viljum við að Landsvirkjun fari sömu leiðina og Orkuveita Reykjavíkur, lóðbeint á hausinn. Nei takk.

Hverjir eru nátttröll?

Greinin birtist fyrst á Smugan.is

Faxaflóahafnir fara offari í skipulagsmálum í Hvalfirði. Fyrir síðustu kosningar náðist víðtæk sátt um nýtt aðalskipulag í Hvalfjarðarsveit og þar á meðal á Grundartanga. Eftir kosningar varð hinn rómaði og djúpi umhverfissinni og Reykvíkingur, Hjálmar Sveinsson, formaður stjórnar Faxaflóahafna. Hans er minnst sem frjós útvarpsmanns sem ánægja var að hlusta á, ekki síst fyrir afstöðu hans sjálfs til umhverfis- og skipulagsmála.

En svo bregðast krosstré sem önnur tré. Undir stjórnarformennsku hans hjá Faxaflóahöfnum, eftir kosningar, óskuðu Faxaflóahafnir eftir því að iðnaðarsvæðið á Grundartanga yrði stækkað um 70.000 fermetra svo koma mætti þar fyrir mengandi iðnaði. Sveitarfélagið, með stjórnarmann í Faxaflóahöfnum sem oddvita hreppsnefndar í fararbroddi, náði að koma breytingunni, sem nú er til úrskurðar hjá innanríkisráðuneytinu, í gegn með vafasömum hætti. Um 50 aðilar gerðu athugasemdir við óskaðar breytingar Faxaflóahafna án þess að nokkurt tillit væri til þeirra tekið. Og ekki nóg með það: deiliskipulag var auglýst við aðalskipulagsbreytinguna áður en frestur til að gera athugasemdir við aðalskipulagsbreytinguna rann út.

Manni finnst allt þetta vera svo algjörlega úr takti við það sem maður hélt að Hjálmar Sveinsson stæði fyrir; náttúran, skipulagsmálin, lýðræðið,áhrif fólksins og allt þetta smjatt og málskrúð, ár eftir ár, mánuð eftir mánuð og þátt eftir þátt.

 Umhverfisvaktin við Hvalfjörð er þverpólitískt félag sem stofnað var vegna vaxandi áhyggja aðstandenda þess af umhverfismálum í firðinum. Vefsíða félagsins er Umhverfisvaktin.is

Guðmundur Páll Ólafsson

Ágæta Katrín

Gamansemi er mér síst í huga þegar ég sest niður til að senda þér nokkar línur er varða Rammaáætlun, stefnu í orkunýtingu og nýjustu útgáfu þína af skipan nefndar sem má ekki kalla nefnd – þar sem fulltrúum náttúruverndarfélaga á Íslandi hefur verið úthýst. Í útvarpsfréttum 24. júní sagðir þú náttúruverndina „misskilja“ málið og gafst skýringar sem duga lítt til að draga úr áhyggjum um alvarlega aðför að íslenskri náttúru hvað þá til að efla traust á stjónvöldum og stjórnmálamönnum.

Til þessa hefur fátt bent til þess – annað en barátta og vilji Svandísar Svavarsdóttur umhverfisráðherra – að stefnuyfirlýsing ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur og Steingríms Sigfússonar um að náttúruvernd skuli hafin til vegs og virðingar á Íslandi verði annað en fagurgali. Ef Rammaáætlun undir þinni stjórn fer eins hörmulega og margt bendir til verður virkjunarkostum forgangsraðað af lögfræðingum eftir ósk orkugeirans og athafnafíklanna sem enn leika lausum þrátt fyrir Hellisheiðar- og Kárahnjúkavirkjun en verndun dýrmætra svæða sniðgengin. Finnst þér virkilega að síðasti skollaleikur í iðnaðarráðuneytinu bendi til þess að vegur náttúruverndar hafi aukist?

Um allan heim eru orkumál, iðnaður og verksmiðjulandbúnaður með skuggalegustu athöfnum sem ríkisstjórnir og ráðamenn taka þátt í. Hvers vegna ætti það að vera öðruvísi hjá okkur? Þessa dagana eru Brasilíumenn að murka lífið úr mótmælendum í Amazonia sem dirfast að andmæla eyðingu regnskógarins og stíflum í Amazonfljóti. Þegar hafa þúsundir verið drepnar og heilu samfélögin verið hrakin af fornum lendum sínum þar sem sjálfbærni hefur einkennt athafnir þeirra frá aldaöðli. Þriggja-gljúfra-stífla í Kína sökkti mörgum borgum, yfir hundrað bæjum, ótal þorpum og hrakti 1,3 milljónir manna að heiman með fagurgala um betra húsnæði, garðnæði og velferð. Allt var það meira og minna svikið. Terhi-stífla í Garwahlhæðum á Indlandi sökkti frjósamasta landi fjallabænda og rak yfir hundrað þúsund bændur slyppa og snauða á vergang. En áróðurinn var sá að þeir sem væru á móti virkjunum væru á móti framförum og betra lífi. Kannast einhver við gömlu klisjuna um að hverfa aftur til torfkofanna ef ekki verður virkjað um allt land?

Með nýrri Rammaáætlun óttast ég að lokasókn iðnaðarráðuneytis og orkugeirans sé nú hafin um síðustu villtu gæði landsins til að þjóna náttúru- og mannfjandsamlegri hagspeki sem kenna má við iðnaðarkapítalisma og að hún verði notuð til að halda áfram bakstri Davíðs Oddssonar og Halldórs Ásgrímssonar á stærri þjóðarköku sem reyndist mesta óhæfuverk á náttúru- og menningarminjum þjóðarinnar í allri sögu landsins. Reyndar var mestöll Samfylkingin undir leiðsögn sinna forystumanna samsek, því miður.

Niðurstaða Rammaáætlunar undir stjórn Svanfríðar Jónasdóttur er afar sérkennileg, svo ekki sé meira sagt þar sem náttúruverndarvinna faghóps I sem fjallaði um náttúru og menningarminjar var að flestu leyti lofsamleg en tímaramminn allt of knappur. Svipað má segja um faghóp II sem hélt utan um ferðaþjónustu, útivist og hlunnindi. Aðferðafræði þessara faghópa var til fyrirmyndar. Verri og vafasamari er sá hluti er snýr að hagfræði-úttektinni og verður að efast um hæfni og trúverðugleika þeirra sem hafa sett fram formúlu um hagræn áhrif framkvæmda en samkvæmt henni má meta áhrif virkjana með því að margfalda saman gígavattstundir á ári og íbúafjölda: deila í með 1,3 sinnum fjarlægð (ýmist frá Akureyri eða Reykjavík) sinnum 3. Mér er til efs að unnt sé að hnoða saman meira bulli og óheiðarleika í eina „félagsfræðiformúlu“. Gígavattstundir x íbúafjöldi er ekki gullinsnið í hagfræði fremur en þyngdarlögmálið jafnvel þótt deilt sé í með fjarlægð frá Reykjavík. Ég er satt að segja ákaflega undrandi að sú ágæta kona Svanfríður Jónasdóttir skuli hafa glapist til að láta þessa bullformúlu koma fram og taka hana alvarlega í stað þess að skoða fjárhagslegt mikilvægi útivistar og ferðaþjónustu fyrir einstakar byggðir og svæði – með og án virkjana – svona til þess að gera eitthvað sem gæti nýst.

Annað sem dregur úr vægi orða þinna um „misskilning“ er framganga undirmanns þíns, Guðna A. Jóhannessonar orkumálastjóra, þegar Orkustofnun veitti Sunnlenskri orku rannsóknarleyfi í Grændal. Varla hefur Orkustofnun á ábyrgð Guðna gert slíkt upp á sitt eindæmi, er það?

Til hvers er fólk að leggja sig fram, vanda sig við náttúrufarslegar úttektir, vega og meta gæði lands, skoða verðmæti landslags af mikilli natni ef embættismaður getur síðan vaðið yfir alla og heimilað orkufélagi rannsóknir á svæði sem lagt hefur til af fagráði að eigi skilyrðislaust að vernda? Hafir þú sem iðnaðarráðherra verið ósammála Orkustofnun þá áttir þú að krefjast þess að Guðni sæi til þess að ákvörðunin yrði tekin til baka samstundis þótt það þýddi í raun að hann fengi lausn frá störfum til langframa.

Þessi afleitu vinnubrögð eru okkur ekki framandi. Fyrrverandi orkumálastjóri og fyrrverandi forstjóri Landsvirkjunar léku sína einleiki en margir vonuðust til þegar félagsleg ríkisstjórn tæki við og réði nýja menn að hún markaði metnaðarfull siðferðisleg markmið til að vinna eftir. Við höfum fengið bæði nýjan orkumálastjóra og forstjóra Landsvirkjunar, ný andlit en aðeins nýja fagurgala og leikfléttur. Annars vegar hefur Orkustofnun undir stjórn Guðna veitt rannsóknaleyfi út og suður „upp á eigin spýtur“ í hrópandi ósamræmi við umræðuna og hins vegar hefur forstjóri Landsvirkjunar lýst því yfir að hann vilji tvöfalda orkuframleiðsluna á næstu 15 árum eða svo – í sátt við landsmenn og ríkisstjórn!

Í raun hefur ekkert breyst í iðnaðarráðuneyti frá því fyrir hrun, Katrín, annað en að ósvífnin er meiri en áður. Meira að segja er sama þreytta orðræðan um eilífan „misskilning“ notuð. Áætlanir ofangreindra embættismanna gefa aðeins til kynna að það á að nýta Rammaáætlun til að virkja en ekki vernda. Ef tvöfalda á raforkuframleiðslu landsins verður að virkja í öllum þjóðminjasöfnum íslenskrar náttúru – að skaðlausu að sjálfsögðu – en að skaðlausu fyrir hvern og sátt við hverja? Stóriðjuna? Orkufyrirtækin? Verktakana? Jarðýtueigendur?

Getur verið að íslenska þjóðin sé heimskur og óuppdreginn lýður?

Forsenda þess að hægt sé að taka forstjóra Landsvirkjunar alvarlega um að stofnunin vilji vinna í sátt við landsmenn er að Landsvirkjun gefi eftir virkjun í Þjórsárverum þ.e. Norðlingaölduveitu og það án átaka og undanbragðalaust. Þetta er svo sjálfsagt mál vegna þess að í því felst mesti þjóðarhagurinn til langframa, vilji landsmanna og það myndi styrkja sjálfsmynd þjóðar og efla virðingu fyrir stjórnmálum, sem ekki er vanþörf á. Inn í Þjórsárverafriðland ætti að innlima Kerlingarfjöll í heilu lagi.

Um Þjórsárver hefur verið barátta í hálfa öld og mál að linni. Þar er hjarta landsins og þessi öræfadýrð á erindi á heimsminjaskrá UNESCO. Í slíkum athöfnum liggur þinn sómi.

Þótt deila stæði einvörðungu um Þjórsárver og Norðlingaölduveitu þá myndi hún vekja enn og aftur upp stórkostleg átök og harðari aðgerðir gegn virkjunum og stjórnmálamönnum en áður hafa þekkst. Ekkert bendir hins vegar til þess að Þjórsárver verði einangrað deilumál og sá grunur læðist að manni að síðasti leikur þinn um 7 manna „nefndina“ – sem ekki má kalla nefnd – til að flokka verndar- og/eða virkjanakosti hafi í raun verið leikinn að setja allt í uppnám svo að hægt verði í kjölfarið að þvinga fram niðurstöðu sem orkugeirinn og orkufyrirtækin vilja. Slík þvingunarpólitík í lýðfrjálsu landi er óþolandi og ég er virkilega hugsi yfir því hver gefi þér svo galin ráð.

Vilji ríkisstjórn sú sem þú átt sæti í auka veg náttúruverndar á Íslandi og verja hagsmuni lífsins og kynslóða Íslendinga þá setur þú bremsu á Rammaáætlun og tekur mark á faghópi I sem fjallaði um náttúru og menningarminjar. Niðustaða hans er án efa vandaðasta innleggið í Rammaáætlun og framtíðarstefnu um nýtingu lands og gæti varðað leið til framtíðar. Mat hans á og má ekki rýra með ófaglegum kröfum og heimtufrekju, hvað þá formúlusmíðum sem eru ekki fólki boðlegar.

Ég velti því fyrir mér hvers vegna iðnaðarráðherrar í ríkisstjórn Íslands hafa reynst nær undantekningarlaust náttúrufjandsamlegir, jafnvel svo að jaðrar við ímugust á náttúruvernd. Það er álíka gáfulegt og að hafa andstyggð á menningu, heilbrigðismálum og komandi kynslóðum. Engu er líkara en að í starfslýsingunni sé áskilið virðingarleysi fyrir hjartslætti lífsins sem aðeins er varðveitt í óspilltri og villtri náttúru. Iðnaðarráðherra okkar til margra ára hefur einfaldlega skort auðmýkt til að skilja að Ísland er ekki og verður ekki stórveldi í orkumálum, heldur dvergþjóð í litlu, gjöfulu en afar takmörkuðu landi sem hægt er að manngera og eyðileggja á örfáum árum. Og þeir hafa nær allir stutt hagfræði iðnaðarkapítalismans.

Katrín Júlíusdóttir, iðnaðarráðherra. Ég hvet þig til að brjóta blað í sögu iðnaðarráðherra og iðnaðarráðuneytis og byggja betur á niðurstöðu faghóps I um úttekt á náttúru og menningarminjum, draga skilyrðislaust til baka ákvörðun Orkustofnunar og orkumálastjóra um rannsóknaleyfi í Grændal, bjóða forstjóra Landsvirkjunar að marka nýja stefnu í orkunýtingu þar sem sjálfbærni og náttúruvernd ráða för; taka í hönd umhverfisráðherra og afstýra átökum og náttúruslysum með því að vernda Þjórsárver og Kerlingarfjöll, Torfajökulssvæðið allt, allt vatnasvið Jökulsár á Fjöllum, Markarfljót, Skaftá, Langasjó, Tungnaá, Þjórsá, vatnasvið Austari og Vestari Jökulsár og að ógleymdu Gjástykki til eilífrar verndar fyrir íslenska þjóð. Þá fyrst er hægt að ræða um hvernig við viljum lifa í þessu landi af miklum samhug. Við verðum að fá nýja von og sýn á landið til að skilja og hagnýta tækifæri sem þar eru og felast í sjálfbærri nýtingu. Núverandi orkustefna gerir það ekki. Okkar mesti akkur er að vernda villtu auðæfin, víðernin, landslagið og þá ekki síst fallvötnin fríð sem ala af sér þorskinn framan við ósa jökuláa, eins og Þjórsár. Í þessu liggja saman hagsmunir náttúru og þjóðar.

Þetta er ekki einfalt mál og þetta er ekki heldur bara okkar mál. Við eigum að halda svo á málum að þau verði komandi kynslóðum til heilla – ekki iðnaðarfyrirtækjum og yfirþjóðlegum risafyrirtækjum. Við höfum ekki pláss fyrir slíka starfsemi í dvergríkinu Íslandi, en við erum nógu stór til að vera til fyrirmyndar ef við vöndum okkur.

Ég vona að þú berir gæfu til að vera hugrökk og farsæl í starfi en það verður ekki með núverandi stefnu. Um leið og ég bið þig vel að lifa bið ég þig að afstýra átökum og illindum og ákaflega illa grunduðum áformum um tvöföldun orkuframleiðslu.

Vinsamlegast,

Guðmundur Páll Ólafsson

Fyrst birt á Smugan.is

„Ef Íslenskt háskólasamfélag væri eitthvað í líkingu við hið bandaríska myndi maður ætla að í samtökum á borð við Saving Iceland, Attac eða No Borders væru nokkrir háskólaprófessorar,“ er meðal þess sem Magnús Sveinn Helgason segir í grein sem upphaflega birtist á Smugunni.

Í síðustu viku skrifaði Páll Vilhjálmsson arfavitlausan bloggpistil um að íslenskt háskólasamfélag einkenndist af “vinstrihjarðmennsku”, og tíndi til ýmis undarleg rök sem áttu að styðja þá skoðun. Meðal annars að íslenska háskólasamfélagið hefði gerst “þjónustustofnun fyrir atvinnulífið”, og að háskólamenn hefðu almennt dásamað útrásina og útrásarvíkinga. Og þó sérstaklega Baug.

Skrif Páls voru til komin vegna ummæla Lilju Mósesdóttur á Facebook um að ákveðin hjarðmennska einkenndi íslenska háskólamenn. Páll vildi hins vegar vera ósammála Lilju um hverskonar hjarðmennska einkenndi háskólasamfélagið.

Í þessari undarlegu “deilu” hefur Lilja hins vegar augljóslega á réttu að standa. Og reyndar Páll líka, ef maður horfir á það út frá pínulítið öðru sjónarhorni.

Róttækniskortur íslenska háskólasamfélagsins

Það er nefnilega ótrúlega lítið um raunverulega róttækni meðal íslenskra háskólaborgara, og í mikilvægum eða viðkvæmum málum virðist íslenska háskólasamfélagið eða íslenskir háskólaborgarar lítt viljugir til að taka róttæka afstöðu sem gengur þvert á ríkjandi viðhorf, sem ógna stöðugleika, “the status quo” eða “the powers that be”. Fyrir hvern þann sem fylgist eitthvað með pólítískri umræðu, t.d. í bandarísku háskólasamfélagi, er sláandi hversu hógværar og varkárar stjórnmálaskoðanir íslenskra háskólamanna eru.

Páll virðist hafa komið auga á þetta þegar hann nefnir t.d. afstöðu manna til Icesave og útrásarinnar: Í báðum tilfellum tók háskólasamfélagið furðulega lítið gagnrýna afstöðu. Gagnrýni á útrásina var lítil og afstaðan til Icesave einkenndist af varkárni þess sem vill semja – ekki róttækni þess sem er tilbúinn til að segja hinu alþjóðlega fjármálakerfi stríð á hendur, þess sem er tilbúinn til að taka þá áhættu sem felst í róttækri, jafnvel byltingarkenndri afstöðu.

Það merkilega við pistil Páls Vilhjálmssonar er nefnilega að það er marg rétt í honum – kannski flest – nema auðvitað aðalatriðið, það að þetta undarlega ástand sem ríkir í akademíunni sé til marks um “vinstrimennsku”. Kannski er hægt að fyrirgefa Páli, því hér á landi hefur eina róttæknin sem hefur viðgengist eða fengið einhvern hljómgrunn, verið frá hægri. Gott dæmi er Icesave: Hér á landi voru það hægrimenn sem tóku forystuna í báráttunni gegn Icesave. AMX og Vefþjóðviljinn. Sem er dálítið makalaust – þar með voru róttækir hægrimenn orðnir helstu talsmenn þess að Íslendingar neituðu að samþykkja leikreglur hins alþjóðlega fjármálakerfis. Þessi afstaða íslenskra hægrimanna er þeim mun merkilegri þegar haft er í huga að róttækir vinstrimenn í Evrópu fögnuðu allir ákvörðun Íslendinga að hafna Icesave í þjóðaratkvæðagreiðslu. Mótmælendur í Grikklandi og á Spáni túlkuðu þá ákvörðun sem uppreisn íslenskrar alþýðu gegn heimskapítalismanum. En einhverra hluta vegna var það hægriarmur Sjálfstæðisflokksins sem leiddi þessa alþýðuppreisn.

Þetta er skrýtið. Og mig grunar að það sé þetta sem bæði Lilja og Páll eru að glíma við.

Almennur róttækniskortur eða miðjuhjarðmennska?

Í bandarískum hug- og félagsvísindadeildum má ganga að því sem vísu að finna nokkra, alla vegana einn eða tvo alvöru Marxista (fleiri í greinum eins og sagnfræði, American Studies eða kynjafræði) auk stórs hóps róttækra femínista og sósíalista, hóp eldheitra and-nýlendusinna og harðra friðarsinna. Og bandarískir akademíkerar og háskólakennarar leggja margir hverjir mikið upp úr því að taka virkan þátt í pólítískum aktívisma. Ekki stjórnmálastarfi og biðraðastöðu innan flokkanna, heldur grasrótaraktívisma. Ef Íslenskt háskólasamfélag væri eitthvað í líkingu við hið bandaríska myndi maður ætla að í samtökum á borð við Saving Iceland, Attac eða No Borders væru nokkrir háskólaprófessorar.

Það er auðvitað töluvert af vinstrimönnum í háskólasamfélaginu. En mig grunar að ólíkt mörgum bandarískum kollegum sínum skilgreini þeir sig frekar sem hófsama sósíaldemókrata en róttæklinga. En þeir hafa sig ekki sérstaklega mikið í frammi, og sérstaklega ekki þegar kemur að viðkvæmum stórpólítískum málum eins og t.d. útrásinni, nú, eða Icesave. Ef marka má Hannes Hólmstein Gissurarson virðast róttækir hægrimenn innan háskólasamfélagsins ekki jafn hræddir við að tjá sig.

Ég er ekki að segja að það þurfi allir háskólaprófessorar að vera á kafi í aktívisma. Alls ekki. Menn eru ólíkir, og meðan sumir brenna fyrir samfélagsbreytingum hafa aðrir áhuga á frímerkjasöfnun. En þetta er engu að síður staðreynd: Það er ekki mikið um róttækan pólítískan aktívisma eða róttækar pólítískar skoðanir í íslenskri akademíu.

Hvað veldur?

Það eru ábyggilega margar ástæður fyrir þessu ástandi.

Flestir íslenskir háskólakennarar eru störfum hlaðnir og það er vandséð að þeir hafi tíma til að skipuleggja aðgerðir og pólítískar uppákomur. Tími manna fer að mestu í kennslu, og sá litli tími sem er aflögu fer í stjórnun og fundasetu, og sá tími sem er þá aflögu fer í eigin rannsóknir. Kennsluskylda bandarískra háskólaprófessora við rannsóknarháskóla er vanalega minni, þeir hafa aðstoðarmenn sem sjá um yfirlestur prófa og ritgerða, skrifstofustarfsmenn sem sjá um ljósritun og aðgang að alvöru styrkjasjóðum sem gera þeim kleift að stunda rannsóknir. Og fyrir vikið geta þeir líka stundað einhvern aktívisma.

En það er ekki hægt að skýra skortinn á róttækri vinstrimennsku meðal íslenskra háskólaborgara með þessu einu – það þarf að horfa líka til stofnanamenningar háskólans og íslensks háskólasamfélags: Það er frekar veik hefð fyrir róttækri pólítík meðal háskólaprófessora. Sögulega eru þeir hluti íslenska embættismannakerfisins og háskólinn ein mikilvægasta stofnun samfélagsins, eins og Þjóðkirkjan eða Alþingi, frekar en að vera einhverskonar uppspretta þjóðfélagslegs andófs og andstöðu við aðrar stofnanir samfélagsins.

Sögulega var lítill ef nokkur munur á stétt íslenskra menntamanna og embættismanna, og menn fóru í háskóla til þess að undirbúa sig fyrir opinber embættisstörf. Háskóli Íslands var stofnaður með sameiningu þriggja embættismannaskóla, prestaskólans, lagaskólans og læknaskólans – og var til að byrja með til húsa í Alþingishúsinu. Tengsl embættismannakerfisins og háskólans var því nokkuð augljós. Og þó það hafi verið heimspekideild í hinum nýstofnaða háskóla var enginn nemandi skráður í heimspeki fyrsta árið.

Hvernig sem á því stendur hafa þessi tengsl að mestu haldist til okkar daga, né virðist hafa myndast nein varanleg hefð fyrir því að litið sé á háskólann, eða háskólana, sem aðhald við valdhafa.

Ég er hreinlega ekki nógu vel að mér í félags og menningarsögu íslenska háskólasamfélagsins til að geta mér til um hver ástæðan fyrir þessu sé. En hver sem skýringin er þá er sláandi hversu lítið er af andófi eða róttækni í íslensku háskólasamfélagi. Og það virðist sem þessi einkenni hafi orðið meira áberandi á síðustu tveimur áratugum ef eitthvað er. Tal um mikilvægi þess að tengsl háskólanna og atvinnulífsins yrðu efld hefur líklega ekki orðið til að ýta undir róttækni eða gagnrýni á stjórnvöld, efnahagsstefnu þeirra, atvinnulífið eða ríkjandi þjóðskipulag almennt.

Þetta er enn meira sláandi þegar íslenskt háskólasamfélag er borið saman við það sem gengur og gerist í öðrum löndum. Og mig grunar að ef íslenskt háskólasamfélag vilji komast í röð þeirra bestu í heimi gæti þurft að bæta úr þessu. Íslenskir háskólaborgarar mega alveg vera tilbúnir til að taka róttækari og gagnrýnni afstöðu til ríkjandi þjóðskipulags, stjórnvalda og atvinnulífsins. Slík gagnrýni myndi bæði vera af hinu góða fyrir háskólasamfélagið, en ekki síður fyrir íslenska þjóðfélagsumræðu almennt.

Uppfært 2011: Því miður hefur lénið Skjálfandafljót.is verið látið renna út. Saving Iceland hvetja aðstandendur síðunnar til þess að sofna ekki á verðinum og endurnýja lénið.

Fyrri frétt á Saving Iceland birt 24. september 2008:

Áhugahópur um friðlýsingu Skjálfandafljóts var stofnaður 23. júlí í Kiðagili í Bárðardal. Hópurinn hefur nú sett upp vefsíðuna Skjálfandafljót.is. Um síðuna og hópinn sem að baki henni stendur segir m.a. þetta:

Það er markmið hópsins að vinna að friðlýsingu alls vatnasviðs Skjálfandafljóts,
stuðla að friðun og varðveislu landslags þess, náttúrufars og menningarminja
ásamt því að það verði notað til útivistar, ferðaþjónustu og hefðbundinna nytja

Á síðunni má m.a. sjá myndir af fljótinu og umhverfi þess, lesa greinar tengdar málefninu og fylgjast með nýjustu tengdu fréttum. Einnig er hægt að skrá sig á undirskriftalista fyrir friðlýsingu Skjálfandafljóts.

Ef fyrirætlanir Alcoa og Landsvirkjunnar um að reisa og starfrækja 346 þúsund tonna álver á Bakka ganga eftir, eru allar líkur á því að virkja þurfi Skjálfandafljót. Grein Jaaps Krater um fyrirhugaðar virkjanir fyrir álverið á Bakka má lesa hér: Umhverfismat fyrir Bakka ætti að innihalda vatnsaflsvirkjanir.

Við hvetjum alla til að skoða síðuna, skrá sig á undirskriftalistann og berjast gegn virkjun Skjálfandafljóts og uppbyggingu áliðnaðarins.

Róstur.org

Þann 29.maí hlupu tugir aktívista úr hreyfingunni Belgian Field Liberation Movement inn á tilraunareit í bænum Wetteren í Belgíu og náðu að rífa upp erfðabreyttar kartöflur og planta heilbrigðum í þeirra stað. Erfðabreytingar á plöntum eru bannaðar á svæðinu og braut því flæmska héraðsstjórnin gegn banninu. Tilraunastarfsemin er á vegum háskólans í Gent og eiturefnafyrirtækisins BASF. Tilraunastarfssemin ber heitið DURPH-potato og hefur kartaflan verið hönnuð til að verjast svokallaðari phytophtora veiki í kartöflum.

Áður en aðgerðin hófst höfðu m.a. bændur, íbúar, aktívistar og prófessorar skipulagt viðburð sem samanstóð af bændamarkaði, fræ-skiptum, tónleikum og umræðuvettvangi um erfðabreyttar kartöflur. FLM tilkynnti fyrir viðburðinn að friðsöm aðgerð í anda borgaralegrar óhlýðni myndi eiga sér stað klukkan 14:00. Tilraunareiturinn var umkringdur alvopnuðum lögreglumönnum sem mættu fólkinu með hörku og þyrlur svifu yfir svæðinu á meðan aðgerðinni stóð. Alls 400 manns tóku þátt í viðburðinum og hluti þeirra komst inn á reitinn. Alls 40 manns voru handteknir af lögreglunni. Ein aðstandenda viðburðarins sagði í viðtali við Róstur að eftirskjálftarnir af aðgerðinni hafi verið miklir og fjölmiðlar fjallað um aðgerðina sem hryðjuverk og þátttakendur sem eco-talíbana. Nokkrum dögum síðar missti prófessor við vísindadeild Háskólans í Louvain starfið fyrir að gagnrýna tilraunastarfssemina og vera viðstödd á bændamarkaðnum.

Rétt eins og á Íslandi þá er varrúðarreglan virt að vettugi þegar útiræktun á erfðabreyttum plöntum er hrint í framkvæmd en í niðurstöðum Ríó-ráðstefnunarinnar var viðurkennt það sjónarmið að náttúran skuli að jafnaði njóta vafans:

Í því skyni að vernda umhverfið skulu ríki í ríkum mæli beita varúðarreglunni eftir því sem þau hafa getu til. Skorti á vísindalegri fullvissu, þar sem hætta er á alvarlegu eða óbætanlegu tjóni, skal ekki beitt sem rökum til þess að fresta kostnaðarhagkvæmum aðgerðum sem koma í veg fyrir umhverfisspjöll.

Þrátt fyrir ítrekaðar aðvaranir vísindamanna sem ekki tengjast GMO iðnaðinum, aktívista, bænda og áhugamanna um óerfðabreytta náttúru þá halda yfirvöld áfram að gefa út leyfi fyrir tilraunarækt utandyra. í júní 2009 veitti umhverfisstofnun ORF leyfi til útiræktunar á byggi sem framleiðir prótín sem nota á í snyrtivörur. Innan Evrópu var þetta þriðja leyfið sem veitt hefur verið til tilraunaræktunar utandyra á erfðabreyttum plöntum sem nota á í snyrtivöru- og lyfjaiðnaðinn. Tilraunareitirnir eru að öllu jafna mjög litlir því eingöngu er um tilraunaræktun að ræða. Í tilfelli ORF var ekki um lítinn tilraunareit að ræða heldur 20 hektara og því skal það kallað sína rétta nafni framleiðsla. Hákon Már Oddson hrakti ummæli Eiríks Steingrímssonar prófessors við Læknadeild HÍ í Kastljósi stuttu eftir leyfisveitinguna sem fékk óáreittur að tala um skaðleysi erfðabreytinga og “misskilning” fólks á málinu. Hann var ekki spurður út í andmæli kollega sinna innan Háskólans og fullyrti ranglega að allir hefðu verið sammála.

Það þarf ekki að leita lengi að upplýsingum um mögulega skaðsemi erfðabreyttra plantna á náttúruna ef víxl-frjóvgun á sér stað. ORF fullyrðir að víxl-frjóvgun geti ekki átt sér stað vegna litningasamsetningu tegundarinnar. Lyfjabyggið er tvílitnunga en all flestar plöntur sem bygg getur frjóvgast við er fjöllitnunga. ORF gerði rannsókn í samstarfi við Landbúnaðarháskóla Íslands þar sem athugað voru líkur á frjóvgun tvílitna byggsins og þess sem notað er til matvælaframleiðslu. Úrtakið voru 750 þús plöntur og fannst enginn kynblendingur meðal þeirra að sögn ORF. Dr. Kesara Jónsson gerði athugasemd við þessa rannsókn og nefndi að rannsóknin hefði verið takmörkuð og m.a. ekki athugað frjóvgun lyfjabyggsins við melgresi sem gerist reglulega í náttúrunni. Forstjóri rannsóknarstofnun landbúnaðarins sem hafði yfirumsjón með rannsókninni er einnig stjórnarformaður ORF sem gerir hann varla hæfan til að stýra slíkri rannsókn.

Í annarri umsögn var nefnt að fræin berist ekki lengra en 35 metra út fyrir tilraunareitinn með vindi og segir að það verði ekki hjá því komist að fuglar borði fræin og beri þau með sér annað. Fundist hafa erfðabreytt gen í botnfalli, jarðvegi og vatni áar í allt að 82km fjarlægð frá ræktunarstað. Með öðrum orðum þá er ekki hægt að hafa neina stjórn á útbreiðslu fræjanna í náttúrunni svo lengi sem fuglar hafi aðgang að akrinum.

Lárus Örvar, framkvæmdastjóri ORF ,sagði í erindi sínu á kynningarfundi umhverfisstofnunar í aðdraganda leyfisveitingarinnar að lyfjabyggið hefði ekki verið prófað á músum, enda “óþarft vegna þekkingar sinnar á líffræði”. Erlendar rannsóknir hafa þó sýnt að erfðabreyttar lyfjaplöntur sem hafa verið prófaðar á músum orsökuðu ofnæmisviðbrögð, magasár, bilanir í hjarta og nýrum. Í nýlegu samstarfsverkefni vísíndamanna úr þremur háskólum í Frakklandi sýna rannsóknir á músum eftir að hafa neytt erfðabreytt matvæli sláandi niðurstöður. Alls voru 19 aðskildar tilraunir gerðar og í öllum þeirra komu fram miklar lifrar- og nýrnabilanir.

Í frönsku rannsókninni þá er um að ræða erfðabreytt matvæli og ORF endurtekur það sífellt að það sé allt önnur umræða en lyfjabyggið. Prótínið sem um ræðir sé ekki virkt í fræinu sjálfu og það sé að finna í öllu kjöt og mjólk. Að það sé ekki að finna í plöntum hlýtur því að vekja upp spurningar afhverju það gerist ekki af náttúrulegum ástæðum. Fullyrðing Eiríks Sigurðssonar, starfsmanns hjá ORF í Fréttablaðinu um að bygg geti ekki frjóvgast við aðrar plöntur er á skjön við erindi Dr. Kesara Jónsson sem segir það algengt að bygg geti frjóvgast við aðrar plöntutegundir þ.a.m. melgresi, sem segir einnig að það sé ekki lengur umdeilt að mismunandi tegundir geti frjóvgað hvor aðra. Afhverju gerði LBHÍ ekki rannsóknina á melgresi til að taka út þennan vafa? Útiræktun gerir fuglum kleyft að komast í fræin og að “þekking á líffræði” séu nægileg rök til að fullyrða um gang náttúrunnar í framtíðinni er ekki bara ófullnægjandi rökfærsla heldur kjánaleg.

Í ágúst 2009 fóru meðlimir hreyfingarinnar Illgresi inn á tilraunareitinn í Gunnarsholti og eyðilögðu allt byggið sem ORF hafði plantað.

Sjá einnig:

Um ræktun erfðabreytts byggs

Sabotage on an Icelandic GMP Testing Field – No Harvest this Fall

Þann 16. maí sl. lak eitruð rauð leðja – efni sem verður til við súrálsframleiðslu – úr einum af leðjulónum breska námufyrirtækisins Vedanta í Odisha, Indlandi, og yfir í þorp sem stendur fyrir neðan laugina í hæðum Niyamgiri fjallsins. Leðjan, sem lak út í kjölfar mikils og þungs regns, slapp út um sprungu á veggjunum sem eiga að halda henni í lóninu og er þetta í annað sinn sem slíkt gerist á rúmum mánuði, í fyrra skiptið mengaði leðjan ár og tjarnir í nágrenninu. Þetta kemur sér illa fyrir Vedanta nú þegar einungis tveir mánuðir eru þangað til árlegur aðalfundur fyrirtækisins fer fram í London.

Frá þessu greinir breski jarðfræðingurinn Miriam Rose, sem nú er stödd á Indlandi og kom að staðnum sem um ræðir daginn eftir slysið, þann 17. maí. Í grein hennar, sem birtist á vefsíðu náttúruverndarhreyfingarinnar Saving Iceland, segir hún meðal annars að þrátt fyrir tilraunir starfsmanna Vedanta til að koma öllum ummerkjum um slysið fyrir kattarnef, hafi leðjan legið á víð og dreif þegar hún kom til þorpsins, auk þess sem tjörn í miðju þorpinu var eldrauð. Vitnað er í umfjöllum viðskiptablaðsins Wall Street Journal þann 18. maí um slysið þar sem vitnað er í heimamanninn Sunendra Nag. Hann segir mengunina, sem lekið hefur í Vansadhara ána, hafa leitt til þess að ómögulegt sé að drekka vatn hennar lengur en fólk baði sig ennþá í henni vegna þess eins að því standi ekkert annað til boða. Afleiðingarnar séu augna- og húðsjúkdómar.

Miriam segir að aðstoðarforstjóri Vedanta á svæðinu hafi í kjölfar slyssins fullyrt að kenna megi heimamönnum um það; að vegna mótmæla þeirra hafi ekki tekist að fullbyggja lónið. Miriam segir þetta þvælu; lón Vedanta séu langt undir alþjóðlegum stöðlum, byggð úr jarðvegi í stað steypu, innihaldi blauta leðju en ekki þurra, og séu staðsettar á hættulegum stöðum, beint fyrir ofan þorp. Rauð leðjan inniheldur arsenik, þungamálma og geislavirk snefilefni sem geta leitt til krabbameins, kísillunga og annarra sjúkdóma.

Eins og margoft hefur verið sagt frá hér á Róstum hafa áratugalangar deilur staðið um fjallshlíðar Niyamgiri, sem hafa að geyma um það bil 73 milljónir tonna af báxíti, helsta hráefni álframleiðslu. Vedanta kom til sögunnar árið 1996 og byggði fljótlega Lanjigarh súrálsverksmiðjuna þrátt fyrir að hafa engin leyfi fengið fyrir báxítgreftri. Ekkert varð þó af áætlunum fyrirtækisins um námugröft í fjallinu því fólkið sem býr á fjallinu og í kringum það – þar á meðal Dongria Kondh frumbyggjarnir – barðist frá fyrsta degi gegn Vedanta. Árangur baráttunnar skilaði sér svo í lok ágúst 2010 þegar indverska umhverfisráðuneytið lokaði algjörlega á námuáætlanir Vedanta.*

Súrálsverksmiðan var byggð ólöglega á landi þar sem áður stóðu 12 þorp og stór skógur sem fyrirtækið neitar enn þann dag í dag að hafi staðið þar. Í dag byggir starfsemi súrálsverksmiðjunnar því á báxíti frá nágrannafylkinu Chattisgarh og framleiðir um eina milljón tonna af súráli á ári en stefnt er að því að auka framleiðsluna upp í allt að sex milljónir tonna árlega. Tvö til þrjú tonn af báxíti þarf fyrir hvert framleitt tonn af súráli sem svo má nota til framleiðslu á hálfu tonni af áli. Stækkunaráformin eru einungis möguleg með báxíti úr sjálfu Niyamgiri og reynir Vedanta því nú ýmsar krókaleiðir til að komast á báxítinu, meðal annars í gegnum ríkisrekna fyrirtækið Orissa Mining Corporation.

Í kjölfar slyssins þann 16. maí sl. fór af stað andófsalda gegn Vedanta. Hundruðir karla og kvenna lokuðu veginum að verksmiðjunni og komu þannig í veg fyrir að súrál væri sótt þangað og ferjað til annarra staða. Það sama gilti um lestarteina sem liggja að verksmiðjunni og þjóna þeim tilgangi að flytja báxít og annað hráefni að verksmiðjunni – fólk settist á teinana og neitaði að fara. Vinnustoppið stóð yfir í fimm daga og lauk þegar 40 manna hópur fólks, sem ferðast hafði á milli þorpa til að deila sögum og strategíum úr baráttunni gegn ofbeldi indverska ríkisins á frumbyggjum og öðru andófsfólki, kom að Niyamgiri.

Í grein sinni fjallar Miriam nánar um súrálsslysið og fyrri afleiðingar byggingar súrálsverksmiðjunnar, áætlanir Vedanta og andspyrnuna gegn þeim, neikvæðar afleiðingar afkskipta góðgerðasamtaka á borð við Oxfam af baráttunni, og hvernig barátta indverskra yfirvalda gegn Maóistum hefur sömuleiðis beinst gegn andófi frumbyggja gegn iðnvæðingu og báxítgreftri, auk þess sem hún rekur söguna aftur til nýlendustofnunar Breta á Odisha héraðinu árið 1801 Lesið greinina í heild sinni hér á vefsíðu Saving Iceland hreyfingarinnar.

Eins og áður sagði fer árlegur aðalfundur Vedanta fram í London í júlí og er búist við fjölmennum mótmælum jaftn inna dyra sem utan. Sérstök áhersla verður lögð á ólöglega yfirtöku á 3000 ekru landi í Puri, Odisha, þar sem fyrirtækið hyggst reisa háskóla. Í ljósi þeirrar reiði sem vaknaði upp í kjölfar súrálsslyssins í Ungverjalandi á síðasta ári er ekki ólíklegt að þessi endurteknu slys á ábyrgð Vedanta í Odisha eigi eftir að koma sér illa fyrir fyrirtækið sem nú þegar hefur skapað sér sérstaklega ljóta ímynd.
__________________________________________________

*Þetta átti sér stað akkúrat á sama tíma og indverski rithöfundurinn og aktívistinn Samarendra Das, sem staðið hefur í baráttunni gegn Vedanta frá upphafi, var staddur hérlendis á vegum Saving Iceland til að kynna nýútkomna bók sína um áliðnaðinn, Out of this Earth: East India Adivasis and the Aluminium Cartel.

Yfirlýsing frá Saving Iceland vegna nýútkomnar skýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra

Saving Iceland hreyfingin hefur skoðað nýbirta skýrslu ríkislögreglustjóra og hefur í fyrstu atrennu fram að færa nokkurn fjölda athugasemda þar að lútandi. Það er mikilvægt að það komi strax fram að okkur þykir miklum undrum sæta ef Ögmundur Jónasson, innanríkisráðherra, ætlar að sætta sig við þá illa rökstuddu yfirhylmingu sem viðhöfð er með skýrslu ríkislögreglustjóra. Það sætir einnig furðu hversu yfirborðsleg og hreinlega röng greining ráðherrans, og um leið sumra helstu fjölmiðla landsins, hefur verið á skýrslunni.

Alvarlegasti meinbugur skýrslunnar er auðvitað sú staðreynd að algjörlega er vikið undan þeirri ábyrgð sem henni er formlega ætlað að axla. Einu upplýsingarnar sem raunverulega snerta á umfjöllunarefni skýrslunnar eru á bls. 12 þar sem segir að „trúnaðarupplýsingar“ hafi borist lögreglu um fyrirhuguð mótmæli frá bæði innlendum og erlendum „upplýsingagjöfum“ sem nýttar hafi verið til að skipuleggja viðbrögð lögreglu.

Á bls. 18 undir 7. tl. segir að „við yfirferð gagna hjá embætti ríkislögreglustjóra haf[i] ekki komið fram upplýsingar sem gera kleift að skera úr um hvort þessi flugumaður bresku lögreglunnar hafi verið hér á landi í samvinnu eða með vitund lögreglunnar árið 2005“. Er hér augljóslega verið að víkjast undan því að svara hreint út hvort lögreglan hafði vitneskju um veru hans á landinu, með því að vísa í tilvist „gagna“. Samkvæmt þessu gætu öll yfirvöld ávallt vikið sér undan allri upplýsingaskyldu með því að eyða gögnum eða búa ekki til gögn um það sem þar fer fram. Þetta er algerlega óásættanleg niðurstaða.

Áhugavert þykir okkur að hvorki innanríkisráðherra né ríkislögreglustjóri hafi svarað erindum sem lögfræðingur okkar hefur sent þeim þar sem formlega er meðal annars beðið um frekari upplýsingar um njósnir lögreglu um einstaklinga innan Saving Iceland og ekki síður um inntak fyrirspurnarinnar sem lögð var fyrir greiningardeild ríkislögreglustjóra. Á meðan ráðherra og ríkislögreglustjóra gefa ekki nákvæmlega upp hver fyrirspurn ráðherrans var er erfitt að leggja mat á hversu mikið skýrslan skorast undan svörum, þó ljóst sé af lestri skýrslunnar að vikist er fullkomnlega undan því að svara þeim spurningum sem liggja skýrslunni til grundvallar hvað varðar Saving Iceland og Mark Kennedy.

Einnig er ótrúlegt, út frá almennum rannsóknarreglum, að ekki hafi verið haft samband við einstaklinga sem starfað hafa með Saving Iceland heldur sé kaflinn um Mark Kennedy byggður á frásögnum í breska dagblaðinu The Guardian, sem fullar eru af rangfærslum sem Saving Iceland hefur margítrekað gert athugasemdir við.

Glæpavæðing andófs er tilræði við lýðræði

Skýrsla ríkislögreglustjóra er hrópandi dæmi um þá meinsemd sem viðgengst hjá íslenskum yfirvöldum sem er að beita sér gegn pólitísku andófi og hópum sem stunda borgaralega óhlýðni eins og um glæpasamtök sé að ræða. Þegar á fyrstu síðunum gerir ríkislögreglustjóri sig sekan um að glæpavæða hreyfingu okkar. Sem heild spyrðir skýrslan okkur náttúrverndarsinna saman við „glæpasamtökin Hells Angels“ sem hafa orðið að nokkurs konar skálkaskjóli fyrir hvers kyns inngripum sem takmarka stjórnarskrárvarin mannréttindi.

Í þessu samhengi er afar mikilvægt að fá að vita hver hin upphaflega beiðni var frá innanríkisráðherra (reyndar sætir furðu að hún skuli ekki tekin fram með skýrum orðum í skýrslunni) þar sem það er mjög óeðlilegt að biðja um rannsókn á tveimur svo óskyldum félögum í sömu skýrslu. Það gefur að sjálfsögðu ranga mynd af þeim atriðum sem upplýsa skal er varða Saving Iceland, sem hafa á engan hátt farið fram með slíkum hætti að fjalla eigi um þau samtök náttúruverndarsinna í sömu andrá og Hells Angels. Þetta þarfnast skýringa yfirvalda.

Ríkislögreglustjóri gerist svo seinheppinn að missa það út úr sér að embættið hafi sinnt skyldum „hvað varðar baráttu gegn skipulagðri glæpastarfsemi og umsvifum aðgerðahópa á borð við samtökin Saving Iceland.“ Hér er beinlínis viðurkennt að embættið sem um ræðir álíti það skyldu sína að „berjast gegn“ umsvifum náttúruverndarhópa á borð við Saving Iceland.

Er mjög hæpið að sjá hvaðan þessar skyldur rísa út frá lögreglulögum sem vitnað er í, en í 5. gr. laganna er fjallað um samhæfingarskyldu embættisins en enga skyldu um að berjast gegn frjálsum félagasamtökum, frekar en vænta má. Einungis er þar að finna lýsingu á hinum ýmsu stjórnsýslulegu starfsskyldum embættisins þ.e.a.s. „að starfrækja lögreglurannsóknardeild og greiningardeild sem rannsakar landráð og brot gegn stjórnskipan ríkisins og æðstu stjórnvöldum þess og leggur mat á hættu á hryðjuverkum og skipulagðri glæpastarfsemi.“

Það er ekki í verkahring lögregluliðs, í ríki sem vill státa sig af því að viðhalda lýðræði, að „berjast gegn“ pólitísku andófi. Við finnum okkur knúin til að spyrja hvort ríkislögreglstjóri hafi algjörlega tapað sér í hasarnum og telji sig í raun gegna embættisskyldum í fasistaríki á borð við þau sem til að mynda íbúar Suður-Ameríku hafa oft þurft að búa við?

Á bls. 1 í skýrslunni, í sömu tilvísun og nefnd var að ofan, er tekið fram að deildin sem um ræðir „rannsaki landráð og brot gegn stjórnskipan ríkisins og æðstu stjórnvöldum þess og leggur mat á hættu á hryðjuverkum og skipulagðri glæpastarfsemi“. Samkvæmt þessari skilgreiningu er mjög erfitt að sjá að deildin hafi haft nokkra heimild til afskipta af Saving Iceland, en ef svo var væri forvitnilegt að vita undir hvað af þessum efnisatriðum hún fellir starfsemi Saving Iceland.

Augljós undanbrögð

Sá hluti skýrslunnar sem snertir Saving Iceland er að öllu leiti í fullkomnu samræmi við skýrslu um afskipti lögreglu af Saving Iceland sem skólastjóri lögreglustjóraskólans gerði fyrir dómsmálaráðherra árið 2009. Verið er að endursegja lagagreinar og lýsa starfsaðferðum lögreglu líkt og lesandinn sé barn að aldri, en sú greining sem búist var við með skýrslunni er víðs fjarri. (Reyndar er skýrsla ríkislögreglustjóra með tvöföldu línubili og löngum tilvísunum í lagagreinar, hugsanlega til að hylja það hversu lítið kjöt er á beinunum hvað greiningu varðar. Það væri áhugavert að sjá hvað eftir stæði ef löngum lagagreinum væri kippt út og textinn settur upp í einföldu línubili.)

Á bls. 2 í skýrslunni er tekið fram hvaða sérstöku verkefni greiningardeild ríkislögreglustjóra hefur á sinni könnu í langri upptalningu. Þrátt fyrir upptalningu í 12 liðum er ekki tekið fram undir hvað af þessum verkefnum þau atriði sem til skoðunar eru í skýrslunni heyra.

Á bls. 15 er sagt að viðbrögð lögreglunnar hafi verið „í samræmi við viðvaranir sem bárust erlendis frá og upplýsingar sem fengust hér á landi“. Hver sér um að viðvara lögregluna erlendis frá? Hvernig er hægt að fullyrða að viðbrögðin hafi verið í samræmi við þær viðvaranir ef ekki er flett ofan af því hverjar þær viðvaranir voru? Það að það „kynnu að verða fjölmenn“ mótmæli er ekki ástæða til aðgerða. Að líkur hafi verið á að skemmdarverk yrðu framin er fullyrðing án rökstuðnings. Lögreglu kann að hafa borist upplýsingar um að mjög einbeitta aðgerðarsinna yrði líklega að finna í hópnum, en andófsaðgerðir eru ekki sjálfgefið ólöglegar og tilvist „aðgerðarsinna“ réttlætir ekki beitingu lögregluvalds.

Við teljum að sú kostulega natni sem í skýrslunni er lögð til að reyna að sannfæra ráðherrann og aðra lesendur um að samkvæmt alþjóðlegum lögreglusamþykktum megi hvorki hann, né þeir sem lögreglan hefur brotið á, fá sannanir þar um, sé ekki vegna trúnaðar við erlenda lögreglusnjónara heldur af þeim einbeitta vilja að forðast að koma upp um brot ríkislögreglustjóraembættisins á mannréttindum einstaklinga sem starfað hafa innan Saving Iceland. Þar liggur hundurinn grafinn hvað varðar undanbrögð ríkislögreglustjóra varðandi sönnunargögn um lögbrot lögreglunnar á Saving Iceland, en ekki í neinu trúnaðartausti við erlenda njósnara.

Á bls. 3 er fjallað um svokallaða „þriðjaríkisreglu“ sem er þó teygð til að ná yfir trúnaðarskyldu gagnvart innaríkisráðherra sem biður um þessa skýrslu. Hann er æðsti yfirmaður lögreglunnar í landinu og því óskiljanlegt hvernig hann getur fengið þennan þriðjamanns-stympil í meðferðum skýrsluhöfunda.

Athugavert er að á bls. 15 er vísað í fyrrnefnda skýrslu skólastjóra lögregluskólans þegar sagt er: „Í skýrslunni kemur og fram að lögregla hafi ekki beitt hlerunum í tengslum við mótmælin“. Það má velta fyrir sér hvort þetta sé endursagt með tilvísun í skýrsluna til þess að skotra sér undan því að fletta ofan af því hvort hleranir áttu sér stað. Ef embættið taldi stafa mikil hryðjuverkaógn af Saving Iceland er afar sérkennilegt að ríkislögreglustjóri skuli láta undir höfuð leggjast að láta hlera samskipti okkar. Þá mætti segja, að ef sú er reyndin að ríkislögreglustjóri hafi talið hættu á hryðjuverkum af okkar hálfu, hafi hann brugðist skyldum sínum all verulega með því að hlera okkur ekki.

Í 15. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 er fjallað um upplýsingarétt með eftirfarandi hætti: „Aðili máls á rétt á því að kynna sér skjöl og önnur gögn er málið varða. Fari aðili fram á að fá afrit eða ljósrit af málsskjölum skal orðið við þeirri beiðni nema skjölin séu þess eðlis eða fjöldi þeirra svo mikill að það sé verulegum vandkvæðum bundið. Forsætisráðherra er heimilt að ákveða með sérstakri gjaldskrá hvað greiða skuli fyrir afrit og ljósrit sem veitt eru samkvæmt þessari grein.“ Lagaákvæði um þagnarskyldu takmarka ekki skyldu til þess að veita aðgang að gögnum samkvæmt þessari grein.

Það liggur í augum uppi að ríkislögreglustjóri viðurkennir að hafa verið í nánu samstarfi við bresk yfirvöld hvað varðar njósnir um Saving Iceland. Þar nægir að nefna að ríkislögreglustjóri viðurkennir að hafa ekki einungis veitt viðtöku upplýsinga erlendis frá heldur líka hérlendis. Upplýsinga sem aflað hefur verið með njósnum, með öðrum orðum: brotum á friðhelgi einkalífs okkar. Það eru einungis augljós undanbrögð að lýsa því yfir að um þetta samstarf við bresku lögregluna sé ekki að finna nein skjalfest gögn innan sjálfs ríkislögregluembættisins.

Óháð rannsókn

Innanríkisráðherra er mikið í mun að áherslan í þessu máli sé lögð á að fyrirbyggja að lögregla noti rýmkaðar heimildir til forvirkra rannsókna til að brjóta á réttindum andófshópa. Þó að ráðherran láti fylgja með skýrslunni innfjálga yfirlýsingu um að honum finnist „íhlutun yfirvalda með þessum hætti í mótmæli af pólitískum toga beinlínis vera tilræði við lýðræðið,“ virðist ekki vera neinn vilji að baki þessara orða hans til að taka á skjalfestum brotum íslensku og bresku lögreglunnar á réttindum okkar.

Við leyfum okkur því að spyrja: Er ráðherrann þá í reynd að leggja blessun sína yfir þau skýlausu brot lögreglunnar, sem staðfest eru svart á hvítu í skýrslunni, til dæmis á rétti okkar til friðhelgi einkalífs og með því að planta á okkur undiróðursmanni til margra ára sem reyndi allt sem í hans valdi stóð til þess að ginna okkur (nota bene árangursslaust!) til stórfeldra hryðjuverka? Hefur ráðherran, í hrifningarvímu sinni yfir forvirkum rannsóknum, komist að þeirri niðurstöðu að vægi og alvarleiki lögbrota, er þau hafa þegar verið framin, sé minna en þeirra sem eru í bígerð eða hafa aldrei verið framin?

Ef innanríkisráðherra telur þessa skýrslu fullnægjandi leyfum við okkur að efast um að sú reglugerða- og lagasmíði sem hann segist vilja stuðla að, og eigi að verja pólitískt andóf á landinu gegn mannréttindabrotum stóra bróður, sé í réttum höndum á meðan ráðuneytið heyrir undir hann.

Saving Iceland mælist til þess að Ögmundur Jónasson sendi skýrsluna aftur til sinna föðurhúsa á þeim grundvelli að hún er einfaldlega ekki fullnægjandi. Að öðrum kosti teljum við brýnt að sett verði á laggirnar rannsókn sem stjórnað verður af óháðum aðilum en síst aðila sem greinilega hefur eins mikilla hagsmuna að gæta og Ríkislögreglustjóraembættið.

UNDANBROGD.pdf

Sjá einnig:

Ný sönnunargögn sýna að lögreglan á Íslandi laug um afskipti sín af Mark Kennedy

Gott og vel. Skoðum betur yfirlýsingar innanríkisráðherra. Hann benti hlustendum Spegilsins s.l. þriðjudag á óprúttna aðila „…á borð við þennan Mark Kennedy, útsendarar, hugsanlega einkafyrirtækja,  stórfyrirtækja, sem að hafa það eitt að markmiði að skemma góðan málstað með því að ýta fólki fram að bjargbrúninni, hvetja til lögbrota og starfsemi sem svertir þennan góða málstað.”

Nákvæmlega, Ögmundur! En þessi Mark Kennedy var ekki hér á vegum einkaaðila heldur bresku lögreglunnar sem – samkvæmt skýrslu ríkislögreglustjóra – átti í náinni samvinnu við íslensk lögregluyfirvöld. Er ekki hugsanlegt að markmið lögregluyfirvalda – breskra og íslenskra – hafi einmitt verið sá að skemma góðan málstað náttúruverndar?

Sá sem les skýrslu ríkislögreglustjóra velkist ekki í neinum vafa um að náttúruverndarsamtök eru þar flokkuð með skipulagðri glæpastarfsemi. Það er líka í anda þess þegar ráðist var í heræfingar á miðhálendi Íslands gegn hinum ímyndaði óvini: Umhverfisverndarsamtökum. Hvernig getur innanríkisráðherra, helsti varðmaður grasrótarlýðræðis á Íslandi, tekið við slíkum skýrslum athugasemdalaust?

Við Spegilinn sagðist innanríkisráðherra vilja „tryggja að hér séu ekki stundaðar njósnir gagnvart hreyfingum sem eiga sér pólitískar rætur.” Þó gerir Ögmundur Jónasson engar athugasemdir við að embætti ríkislögreglustjóri stundaði einmitt slíkar njósnir gagnvart náttúruverndarsamtökunum Saving Iceland og hann lætur óátalið að þau samtök eru í skýrslu ríkislögreglustjóra flokkuð með skipulagðri glæpastarfsemi á borð við vélhjólagengi.

Ráðherra hyggst ekki leita skýringa hjá breskum stjórnvöldum jafnvel þótt hann dragi ekki í efa að umræddur flugumaður hafi verið hér í umboði bresku lögreglunnar. Þess í stað tekur hann gilda skýringar ríkislögreglustjóra á Þriðjaríkisreglunni, sem

felur í sér að viðtakanda trúnaðarupplýsinga er óheimilt að miðla þeim til þriðja aðila nema að fyrir liggi leyfi þess er upplýsingarnar veitti. Brot á þeim reglum og hefðum sem varða slíkar trúnaðarupplýsingar, meðferð þeirra, notkun og vörslu, eru litin mjög alvarlegum augum og geta leitt til þess að viðkomandi lögreglulið/ – stofnun geti á engan veg treyst á nauðsynlegt liðsinni erlendra samstarfsaðila og slita á samstarfi.

Innanríkisráðherra beygir sig fyrir þessu lögmáli leyndarhyggju. Spyr einskis frekar. Hann seldi ríkislögreglustjóra sjálfdæmi í málinu í stað þess að skipa óháða rannsóknarnefnd. Yfirlýsingar hans eru góðra gjalda verðar en sú gagnrýni stendur að ráðherra er lítill sómi sýndur með skýrslu ríkislögreglustjóra. Ögmundi Jónassyni ber að gera alvarlegar athugasemdir við skýrsluna og lýsa því yfir afdráttarlaust að margt af því sem þar kemur fram sé bæði óviðeigandi og óviðunandi í lýðræðisríki.

Greinin birtist fyrst á Smugan.is

Ögmundur Jónasson Innanríkisráðherra

Árni Finnsson skrifar sérkennilega grein á Smuguna í tilefni skýrslu ríkislögreglustjóra vegna fyrirspurnar minnar um breska flugumanninn Mark Kennedy.

Í skýrslu ríkislögreglustjóra kemur fram að íslenska lögreglan fékk upplýsingar erlendis frá um mótmælin við Kárahnjúka en lögreglan hafi ekki upplýsingar um hvernig þessar upplýsingar voru fengnar.

Um leið og skýrsla ríkislögreglustjóra var sett á vefinn sendi ég frá mér yfirlýsingu sem birt var á vef innaríkisráðuneytisins og komu efnisatriði hennar að einhverju leyti fram í fjölmiðlum. Þóttu mér skilaboðin þar vera svo skýr að enginn þyrfti að velkjast í vafa um afstöðu mína.
Ekki er að skilja á skrifum Árna Finnssonar að svo hafi verið. Hann segir mig ekki gera mér „neina rellu“ vegna aðgerða flugumannsins jafnvel þótt ég telji „að Mark Kennedy hafi verið hér í umboði breskra lögregluyfirvalda og hvatt til ólöglegra aðgerða; aðgerða sem ríkislögreglustjóri flokkar með skipulagðri glæpastarfsemi vélhjólagengja.“ Síðan býsnast Árni yfir bágborinni sjálfvirðingu minni og spyr hvernig á því geti staðið að ég láti „það óátalið að flugumaður bresku lögreglunnar liggi undir grun um að hafa hvatt mótmælendur til ólöglegra aðgerða?“ Og hvernig megi það vera „að náttúruverndarsamtökin Saving Iceland séu flokkuð með skipulagðri glæpastarfsemi?“

Ef Árni Finnsson léti svo lítið að setja upp sanngirnisgleraugu sæi hann að hann dregur rangar ályktanir. Í yfirlýsingu minni frá í gær segir meðal annars:

„Fram hafa komið í fréttum alvarlegar ásakanir um vinnubrögð evrópskra lögregluyfirvalda sem eru forkastanleg, ef sannar eru, nefnilega að kallaðir séu til flugumenn sem láti ekki sitja við það eitt að njósna um fólk heldur æsi til uppþota og jafnvel ofbeldis til að sverta góðan málstað. Þá hefur komið fram í fjölmiðlum að breski lögreglumaðurinn Mark Kennedy hafi stofnað til kynferðislegs sambands við konur úr röðum mótmælenda, en slíkt er skýlaust brot á lögum og lögreglusamþykktum alls staðar í siðuðum þjóðfélögum. Upplýst hefur verið að konur sem orðið hafa fyrir barðinu á Mark Kernnedy, í Þýskalandi og hugsanlega annars staðar, hyggist leggja fram kæru á hendur honum. Fari svo þykir mér sýnt að öllum þeim upplýsingum, sem fram kunna að koma um óeðlileg afskipti þessa einstaklings af mótmælendum hér á landi, verði komið á framfæri við hlutaðeigandi yfirvöld.
Við hljótum að gera þá afdráttarlausu kröfu til lögreglu sem við eigum í samstarfi við að hún hafi að leiðarljósi siðferðisgildi sem leyfa ekki svona framferði, auk þess sem mér finnst íhlutun yfirvalda með þessum hætti í mótmæli af pólitískum toga beinlínis vera tilræði við lýðræðið.“

Hvað segir hér? Það segir að mér finnist „íhlutun yfirvalda með þessum hætti í mótmæli af pólitískum toga beinlínis vera tilræði við lýðræðið.“
Er hægt að kveða sterkar að orði? Mér er spurn. Þegar ég síðan fylgi þessari yfirlýsingu eftir í samtölum við fjölmiðla í gær segi ég afdráttarlaust að ég muni beita mér fyrir því að múra það í lög og reglur að ekki megi nota njósnara eða tálbeitur gagnvart pólitískum samtökum, þar á meðal grasrótarsamtökum náttúruverndarsinna. Með öðrum orðum, að ég ætli að aðhafast til að fyrirbyggja að svona nokkuð geti gerst í framtíðinni auk þess sem ég hét því að hvaðeina sem fram kæmi vegna hugsanlegra lögbrota Marks Kennedy yrði komið á framfæri við dómstóla eða hlutaðeigandi stjórnvald. Sannast sagna hélt ég að þetta myndi þykja hið fréttnæma í þessu máli.
1) Það liggur fyrir að upplýsingum var miðlað á milli lögregluyfirvalda í tengslum við Kárahnjúkamótmælin 2005
2) Það liggur fyrir að núverandi innanríkisráðherra telur njósnir um pólitísk grasrótarsamtök vera tilræði við lýðræðið
3) Það liggur fyrir að uppi eru áform um að festa í lög og reglur að skýr greinarmunur verði gerður á milli glæpasamtaka annars vegar og stjórnmálasamtaka og samtaka náttúrverndarsinna hins vegar.

Allt þetta liggur fyrir þegar Árni Finnsson ritar grein sína hér á Smugunni. það er skýringin á því að ég sagði hér að framan að mér þætti grein hans sérkennileg.

Greinin birtist fyrst á Smugan.is

Fréttatilkynning frá

Vegna yfirlýsingar sem lögreglan á Seyðisfirði sendi frá sér í gær, þar sem því er alfarið neitað að mynd sem náttúruverndarhreyfingin Saving Iceland birti af breska lögreglunjósnaranum Mark Kennedy sé af honum, vill Saving Iceland ítreka að umrædd ljósmynd sýnir svo sannarlega tvo íslenska lögreglumenn kljást við Kennedy á Kárahnjúkum þann 26. júlí 2005.

Ekki þarf annað en að bera myndina saman við aðrar myndir sem teknar voru af Kennedy við Kárahnjúka til að sjá að um sama manninn er að ræða. Ein þeirra var meðal annars birt í breska dagblaðinu The Daily Mail og sýnir hún Kennedy, klæddan í sömu föt og á umræddri mynd Saving Iceland, þar sem hann stendur á vinnuvél sem hann hafði stöðvað ásamt fleiri aktívistum við Kárahnjúka.

Sú mynd sem yfirlýsing lögreglunnar á Seyðisfirði snýr að var upphaflega birt á vefsíðu Saving Iceland þann 3. maí sl. ásamt yfirlýsingu sem send var öllum íslenskum fjölmiðlum.

Að vefritunum Smugunni og Svipunni undanskildum sáu fjölmiðlar hvorki ástæðu til að birta myndina né segja frá yfirlýsingunni en í henni komu fram upplýsingar um störf Kennedy sem ekki hafði áður verið fjallað um hér á landi. Þar kom einnig fram að Kennedy hafi verið í hópi aktívista sem lögreglan hafði í haldi við Kárahnjúka á meðan farið var yfir vegabréf þeirra í júlí 2005.

Því er ljóst að íslenska lögreglan hafði í það minnsta tvisvar sinnum afskipti af Mark Kennedy, sem á þessum tíma gekk undir dulnefninu Mark Stone og var það nafn á vegabréfinu sem íslenska lögreglan skoðaði. Eins og fram kom í skýrslu Ríkislögreglustjóra sem birt var í gær óskaði íslenska lögreglan alltaf eftir upplýsingum frá bresku lögreglunni um þá bresku einstaklinga sem handteknir voru á Kárahnjúkum. Því er líklegt að hafi íslensku lögreglunni ekki verið kunnugt um veru Kennedy hér á landi hefur umrædd skoðun á vegabréfi hans leitt sannleikann í ljós.

Í ljósi ítrekaðar neitunar lögreglunnar á Seyðisfirði á því að hafa haft afskipti af Kennedy, og vegna yfirlýsingar embættisins um að ljósmynd Saving Iceland sýni annan mann sem lögreglan viti hver er, er ekki hægt að draga aðra ályktun en að lögreglan sé einmitt að tala um huldumanninn Mark Stone.

Meðfylgjandi eru þrjár myndir af Kenndy við Kárahnjúka 2005, sem allar voru birtar með ofangreindri yfirlýsingu Saving Iceland. Sú fyrsta sýnir afskipti íslensku lögreglunnar af Kennedy, önnur sýnir Kennedy í mótmælabúðum Saving Iceland við Kárahnjúka, og sú þriðja er ofangreind mynd úr The Daily Mail.