'Loftlagsbreytingar' Tag Archive

nóv 04 2018

Hvalárvirkjun, forhert vanþekking eða ný framtíð?


Viðar Hreinsson

Viðar Hreinsson fjallar um Hvalárvirkjun í ítarlegri grein en hann telur að nú sé kominn tími til að byggja upp þekkingu og heildstæða sýn á sambúð manns og náttúru.

1. Ódýr áróður og orkumál.

Það hefur verið hlá­legt und­an­farna mán­uði að fylgj­ast með mál­flutn­ingi þeirra sem vilja virkja Hvalá í Ófeigs­firði. Sveit­ar­stjórn­ar­kosn­ingar í Árnes­hreppi sner­ust upp í skop­leik sem lauk með sigri for­hertra virkj­un­ar­sinna sem þó styðj­ast við frekar nauman meiri­hluta hrepps­búa. Aðeins hefur heyrst í örfáum Árnes­hrepps­búum opin­ber­lega sem hlynntir eru þess­ari fram­kvæmd, odd­vita sem virð­ist vera fjar­stýrt af Vest­ur­verki, og tveim orð­hákum sem gjamma hástöfum um hyski og rottu­eitur að fólki sem hefur ekki annað til saka unnið en að sýna vel­vild í garð byggð­ar­lags­ins og láta sér annt um nátt­úru þess og mann­líf. Fróð­legt væri að heyra opin­ber­lega sjón­ar­mið fleiri íbúa, hvort þeim þyki sómi að vand­ræða­legu ósjálf­stæði odd­vit­ans og gaspri orð­há­k­anna, hvort þeir trúi því í alvöru að virkjun sé eina leiðin til að tryggja fram­hald búsetu í hreppnum og ekki síst hvað þeim finnst um mál­flutn­ing þeirra sem augljós­lega bera hag bæði Árnes­hrepps og nátt­úr­unnar fyrir brjósti.

Vest­firskir framá­menn láta gjarnan sem þeir tali í nafni allra Vest­firð­inga og láta í veðri vaka að þar tali menn einum rómi sem einn mað­ur. Þó er fram­kvæmdin umdeild á Vest­fjörð­um. Óvina­smíð hér­aðs­met­ings, skipt­ing í „heima­menn“ og „hyskið að sunn­an“, er lúa­leg og alþekkt aðferð til að koma vondum málum áleiðis og skil­virk leið til að bæla niður and­stöðu heima fyr­ir. Menn jórtra stöðugt sömu tugg­una um raf­orku­ör­yggi og stór­feng­leg tæki­færi lands­hlut­ans til fram­fara, sama hve ræki­lega er sýnt fram á að ávinn­ing­ur­inn sé hæp­inn.

Það tíðkast að orku­fyr­ir­tækin ráða heima­fólk til að sjá um áróður í hér­aði. Kjarn­inn í mál­flutn­ingi virkj­un­ar­sinna birt­ist í við­tali við fjömiðla­full­trúa Vest­ur­verks í kvöld­fréttum sjón­varps 19. júní sl.: „Það er skortur á raf­magni á Vest­fjörðum og sér­ílagi er raf­orku­ör­yggið lít­ið, Hval­ár­virkjun getur klár­lega verið liður í að bæta það en ekki ein og sér. … Við sem erum að tala fyrir því að skyn­sam­leg nýt­ing nátt­úru­auð­linda sé við­höfð hér í land­inu við erum alveg jafn­miklir umhverf­is­sinnar og hver annar en við sjáum það bara að ef við ætlum að búa í þessu landi þá þurfum við að nýta auð­lind­irnar okkar með skyn­sam­legum hætt­i.“

Við þessi fáu orð er margt að athuga ef málið er skoðað í víð­ara sam­hengi.

1) Í fyrsta lagi felst orku­vandi Vest­fjarða í teng­ingum en ekki orku­magni eins og oft hefur verið sýnt fram á. Virkj­unin skiptir litlu máli fyrir raf­orku­ör­yggi heldur þarf að bæta dreifi­kerfið og teng­ingar við raf­orku­kerfi lands­ins. Deilt er um tengi­leiðir og ýmsar tækni­legar útfærslur en aðal­at­riðið er hvort sér­stæðum nátt­úru­gæðum sem hafa gildi í sjálfu sér sé fórn­andi þegar ekki er brýn sam­fé­lags­leg þörf fyrir þessa orku. Það hefur verið afhjúpað að Kolla­fjarð­ar­teng­ing sem virkj­un­ar­að­ilar hafa sóst eftir beini orkunni bein­línis fram­hjá Vest­firð­ingum og inn á lands­netið því litlu máli skiptir í raun hvaðan orkan kemur ef dreifi­kerfið er í lagi. Nóg raf­magn er til í land­inu og svo virð­ist sem orkunni sé ætlað að auka hagnað og hag­kvæmni HS Orku svo það þurfi ekki að kaupa toppafl dýru verði. Toppafl er orkan sem til er þegar orku­þörf er mikil í kerf­inu í heild og þar af leið­andi dýr. Ket­ill Sig­ur­jónsson, sér­fræð­ingur og ráð­gjafi um orku­mál, hefur reiknað út að virkj­unin sé „tölu­vert dýr­ari en almennt raf­orku­verð hér rétt­læt­ir”. Skýr­ingin á þungri sókn Vest­ur­verks í virkjun virð­ist að sögn Ket­ils vera sú „að HS Orku sé mik­il­vægt að ráða yfir nýrri nokkuð stórri vatns­afls­virkjun til að geta upp­fyllt alla raf­orku­sölu­samn­inga sína. Eða ella kaupa dýrt toppafl af Lands­virkj­un.“ Þessi skoðun um helsta til­gang virkj­un­ar­innar sé stað­fest í gögnum Orku­stofn­un­ar. Nið­ur­staða Ket­ils er því sú (og rétt að taka fram að hann er tals­maður ódýrrar vind­orku sem gæti leyst þennan vanda) að það sé „ekki heppi­legt ef reyndin er sú að orku­fyr­ir­tæki þurfi að reisa svo dýra 55 MW virkjun norður á Ströndum til að mæta toppafli.“ Lík­lega séu til betri leiðir til að fram­leiða nóg raf­magn fyrir orku­sölu­samn­ing­ana, meðal ann­ars að „ná meiri hag­kvæmni út úr hinu stóra íslenska vatns­afls­kerfi sem þegar er til stað­ar“. Það er aug­ljóst að ýmsir maðkar eru í þeirri mysu sem Vest­firð­ingum er boðin og löngu tíma­bært að huga betur að heild­ar­fyr­ir­komu­lagi orku­öfl­unar og -dreif­ingar í land­inu.

Fara þarf ræki­lega í saumana á orku­skuld­bind­ingum HS Orku, hvort fyr­ir­tækið sé að sæl­ast eftir Hvalá til að losna úr vand­ræðum vegna lof­orða um orku til stór­iðju, kís­il­vera, gagna­vera eða jafn­vel bitcoin-graftar eins og Andri Snær Magna­son hefur bent á. Þrátt fyrir þessar rök­studdu grun­semdir virð­ist fjöldi Vest­firð­inga og Árnes­hrepps­búa halda að Hval­ár­virkjun sé fyrst og fremst ætlað að bjarga þeim. Þegar allt kemur til alls er það ein­fald­lega kanadíski auð­hring­ur­inn Inn­ergex sem á meiri­hluta í Alt­erra sem á meiri­hluta í HS Orku sem á meiri­hluta í Vest­ur­verki sem hyggst spilla ómet­an­lega nátt­úru Hvalár­svæð­is­ins til að hagn­ast á þess­ari óvenju­dýru og óhag­kvæmu virkj­un. Erfið staða Árnes­hrepps og nátt­úru­gæði svæð­is­ins verði skipti­mynt í við­skiptum and­lits­lauss auð­magns. Leysa þarf raf­orku­vanda Vest­firð­inga eftir ein­fald­ari leiðum og að sjálf­sögðu á að bæta sam­göng­ur, raf­orku og netteng­ingar í Árnes­hreppi án þess að gylli­boð orku­fyr­ir­tækis komi til.

2) Í öðru lagi er aug­ljóst að fjöl­miðla­full­trú­inn veit ekki hvað orðið skyn­semi þýðir og heldur að það sé nán­ast sam­heiti við fjár­hags­legan hagn­að. Ef eitt­hvað borgi sig sé það sjálf­krafa skyn­sam­legt. Sú mein­loka hefur við­geng­ist allt of lengi í almennri umræðu. Skyn­semi er náskyld dóm­greind og felst fyrst og fremst í því að draga vits­muna­legar álykt­anir út frá flóknum aðstæðum í miklu víð­ara sam­hengi en ein­ungis fjár­hags­legu. Og það er einmitt nauð­syn­legt þegar taka þarf mik­il­vægar ákvarð­an­ir. Skoða þarf ólíkar hliðar máls­ins út frá fjöl­þættri heild í stað þess að ein­blína á ætl­aðan hagnað eins og hann sé eini mæli­kvarð­inn á skyn­sem­ina.

3) Í þriðja lagi segir það sig sjálft að þeir sem standa eða tala fyrir veru­legu umhverf­is­raski geta ekki verið „jafn­miklir umhverf­is­sinnar og hver ann­ar“, hvað sem fjöl­miðla­full­trú­inn er svosem að reyna að segja með þess­ari algengu og frá­leitu full­yrð­ingu. Maður verður ekki umhverf­is­sinni fyrir það eitt að hafa gaman af að spóka sig úti á víða­vangi.

4) Í fjórða lagi er það fjarri því að vera sjálf­gefið að ef fólk ætli að búa í land­inu þurfi það skil­yrð­is­laust að nýta auð­lind­irnar með hina þröngu „skyn­semi“ (þ.e. hagn­að­ar­hugs­un) fjöl­miðla­full­trú­ans að leið­ar­ljósi. Þessi hug­mynd kann að hafa átt við fyrr á öldum þegar nýt­ing nátt­úru­gæða gat snú­ist um líf og dauða en nú eru aðstæður allt aðr­ar. Tækni­lega væri mögu­legt að umturna öllu nátt­úru­fari í hagn­að­ar­skyni en raunin er þó sú að lands­menn bera ábyrgð á umgengni sinni við umhverfi og nátt­úru, gagn­vart afkom­endum sínum og umheim­in­um. Þá umgengni verður að meta í víðu sam­hengi raun­veru­legrar skyn­semi og það verður nú reynt hér.

2. Víðara samhengi.

Marg­vís­leg umhverf­isvá steðjar að mann­kyni og ber hnatt­ræna hlýnun hæst, eins og stöðugt blasir við í nær öllum fjöl­miðl­um. Það er algengur mis­skiln­ingur að raf­orka, hvernig sem hennar sé aflað, sé af hinu góða bara ef hún leysir kolefn­is­orku­gjafa af hólmi. Það þarf fyrst og fremst að draga úr ósjálf­bærri neyslu og bruðli með hrá­efni. Hnatt­ræn hlýnun er aðeins hluti af stærri umhverf­is­vanda. Meng­un, sóun auð­linda, hröð fækkun teg­unda og hrun líf­fræði­legrar fjöl­breytni eru aðrar hliðar vand­ans. Umhverf­is­váin er afleið­ing af nátt­úru­drottnun sem á djúpar sögu­legar rætur en náði hæstu hæðum með upp­lýs­ing­unni, iðn­bylt­ingu, neyslu­hyggju nútím­ans og yfir­þyrm­andi kröfu auð­magns­ins um vöxt og hag­vöxt. Smætt­andi og brota­kennd nátt­úru­sýn í þjón­ustu hagn­aðar og hag­vaxtar tók að drottna á kostnað víð­tæk­ari þekk­ingar á sam­búð manns og nátt­úru. Sú skyn­sem­is­hyggja sem býr að baki þeim svo­nefndu fram­förum sem kallað hafa fram efna­lega vel­sæld nútím­ans var allt of tak­mörkuð og þröng og hefur leitt drottnun yfir nátt­úr­unni út í slíkar öfgar að óvíst er hvernig mann­kyni reiðir af. Í raun var ekki um skyn­semi að ræða heldur yfir­þyrm­andi skort á skyn­semi vegna þess að heild­ar­myndin var ekki skoð­uð. Afleið­ing­arnar blasa við um víða ver­öld, í lofts­lags­vanda og óstöð­ugu veð­ur­fari, eyð­ingu regn­skóga og auð­linda­þurrð, yfir­gengi­legri mengun og hraðri hnignun líf­rík­is­ins.

Vand­inn felst í rangsnú­inni skyn­semi, þeirri drottn­andi afstöðu til nátt­úr­unnar sem mál er að linni. Það er eng­inn bakk­gír á sög­unni og úti­lokað að spóla til baka. Ekki er hægt að skrúfa fyrir ríkj­andi lífs­hætti með einu hand­taki en hins vegar verður mann­kynið að staldra við og hugsa sinn gang, átta sig á hvað sé til ráða til að vinda ofan af ástand­inu. Því þarf að meta allar athafnir manna og fram­kvæmdir út frá heild­ar­sýn í stað þess að telja það sjálf­gefið að allar auð­lindir beri að nýta. Vellíðan og sátt við nátt­úru eru við­mið sem smátt og smátt leysa hag­vaxt­ar­dýrkun af hólmi enda fer því fjarri að neyslu­magn sé mæli­kvarði á lífs­gæði. Vel má stór­minnka neyslu án þess að dregið sé úr vellíð­an. Vaxt­ar­blekk­ingin leit­ast við að halda uppi neyslu­stigi meðan staðan er sú að brýnt er að draga stór­lega úr því, ekki síst því bruðli sem orku­fram­leiðsla nútím­ans ýtir und­ir. Hag­fræð­ingar um víða ver­öld eru í óða önn að end­ur­skoða hefð­bundnar hag­vaxt­ar­hug­myndir eða jafn­vel hafna þeim og halda fram hug­myndum á borð við hjöðnun (e. degrowth) sem gæti stuðlað að sjálf­bærni. Hval­ár­virkjun snýst fyrst og fremst um hagnað eig­enda þar sem hver situr ofnaná öðrum en kemur lífs­gæðum á Vest­fjörðum ekk­ert við. Virkj­unin er í sam­ræmi við hina þröngu og úreltu skyn­sem­is­hug­mynd og þá eins­leitni sem veldi fjár­magns­ins hefur í för með sér. Slík stór­verk­efni sem byggj­ast á hefð­bund­inni nátt­úru­drottnun eru grófar öfgar og jafn­vel hryðju­verk gagn­vart nátt­úr­unni. Nátt­úru­vernd, sem menn hafa hneigst til að stimpla sem öfga­kennda er aftur á móti krafa um að látið sé af öfgum og skyn­semi hins víða sam­hengis verði höfð að leið­ar­ljósi gagn­vart nátt­úr­unni.

Heill­andi nátt­úru­feg­urð hefur lengi verið mest áber­andi í umræðu um nátt­úru­vernd. Því hafa menn löngum beitt þeirri rök­semd að land­svæði sem kaf­færa skuli undir uppi­stöðu­lón séu ljót og ómerki­leg. Þar að auki er stundum sagt að eng­inn hafi séð til­tekin virkj­un­ar­svæði eða haft áhuga á þeim og því sé óhætt að fórna þeim, sem er nátt­úr­lega snar­gal­inn hugs­un­ar­hátt­ur. Svona rök­semdir hafa heyrst gagn­vart Hval­ár­virkjun en lækn­arnir Tómas Guð­bjarts­son og Ólafur Már Björns­son hafa ásamt fleirum gert nátt­úru­feg­urð­inni og tign foss­anna á svæð­inu svo glæsi­leg skil að ljót­leik­aradd­irnar hafa þagn­að. Hins vegar sýna rann­sóknir að úti­vera og ferða­lög um óbyggð víð­erni auka á vellíðan fólks og því opn­ast hér nýir mögu­leikar á vist­vænni ferða­þjón­ustu sem byggð­ist á sam­spili heima­manna og gesta.

3. Jarðrask, þekking og afstaðan til náttúrunnar.

Jarð­rask virkj­un­ar­innar verður mik­ið: Fimm stíflur og fjögur lón, skurð­gröft­ur, ganga­gerð, jarð­vegs­flutn­ing­ar, vega­gerð og bygg­ing stöðv­ar­húss. Fram­kvæmd­irnar eiga auk þess að ná yfir tvo firði og mikil óbyggð víð­erni. Menn hafa mis­skilið Ramma­á­ætlun þannig að hún gefi sjálf­krafa grænt ljós á virkjun en svo er ekki. Hún gefur aðeins leyfi til að skoða virkj­un­ar­kosti og þá er hið eig­in­lega umhverf­is­mat eft­ir. Skipu­lags­stofnun mat það svo að áhrifin yrðu veru­lega nei­kvæð. Þegar Hval­ár­virkjun var sett í nýt­ing­ar­flokk árið 2011 olli það mörgum von­brigðum en sú nið­ur­staða virð­ist vera málum bland­in. Þegar skýrslan er skoðuð kemur í ljós að gögnin um svæðið sem unnið var eftir voru að mestu leyti aðeins sæmi­leg og það er tæp­ast nægi­legt fyrir mat. Á skal­anum A-D þar sem A var best en D lakast voru gæði gagna fyrir fag­hóp I C/B, fyrir fag­hóp II C/C og B fyrir fag­hópa III og IV. Skjöl úr vinnu­ferli Rammaá­ætl­unar benda til þess að gögnin hafi jafn­vel verið enn verri. For­send­urnar fyrir mati á menn­ing­ar- og nátt­úru­þáttum voru því alls ekki full­nægj­andi og virkj­unin hefði með réttu átt að fara í bið­flokk. Í raun var nið­ur­stað­an, að setja Hvalá í nýt­ing­ar­flokk, byggð á van­þekk­ingu og því ómark­tæk.

Nú hefur staðan hins vegar breyst og þekk­ingin auk­ist. Nátt­úru­fræði­stofnun Íslands hef­ur, í ljósi frek­ari rann­sókna, mælt með friðun drjúgs hluta fram­kvæmda­svæð­is­ins, þ.e. Dranga­jök­uls og nágrennis hans. Suð­ur­mörk þess „liggja um Ófeigs­fjarð­ar­heiði frá Melgraseyri í vestri suður fyrir Hraun­dal og Rauða­núps­vatn, síðan eftir far­vegi Rjúkanda austur í Ófeigs­fjörð”. Eftir því sem þekk­ingin eykst styrkj­ast rökin gegn virkjun vegna vend­ar­gildis svæð­is­ins. Í þessu til­viki á sviði nátt­úru­fræða, en ætla má að mögu­leikar í ferða­mennsku hafi einnig verið van­metnir veru­lega. Því er brýnt að stjórn­völd taki strax í taumana og friði svæðið eftir til­lögu Nátt­úru­fræði­stofn­un­ar, í B hluta nátt­úru­vernd­ar­á­ætl­un­ar.

Það er aug­ljóst að í ljósi þess hverjir hagn­ast á Hval­ár­virkjun og í krafti þeirra við­horfa sem eru að verða ríkj­andi í nátt­úru­vernd eru næg rök til að stöðva áform um Hval­ár­virkj­un. Þau styrkj­ast enn frekar þegar málið er skoðað í víð­ara sam­hengi þeirrar heild­ar­hyggju sem rakin var hér að fram­an. Umhverf­is­vandi heims­ins er afleið­ing þess að menn glöt­uðu skyn­bragði á heild­ina og settu allt sitt traust á smætt­andi vél­hyggju, þá hugsun að sam­búð manns og nátt­úru sé nán­ast verk­fræði­leg og hag­fræði­leg úrlausn­ar­efni. Nú er tíma­bært að víkka sjón­ar­horn­ið.

Í ljósi þeirra við­horfa sem nú er lífs­nauð­syn­legt að hafa að leið­ar­ljósi mætti færa rök fyrir því að eign­ar­hald á landi og þar með nátt­úru sé vafa­samt, eða í það minnsta réttur til að ráð­stafa landi að geð­þótta og vild. Eign á landi hefur alltaf verið ein­hverjum tak­mörk­unum háð enda hafa aðstæður að sönnu verið mis­jafn­ar. Vegna þess að nátt­úran er stærri og sam­virk­ari heild vist­kerfa en menn hafa vilja vera láta er brýnt að end­ur­skoða ofan í kjöl­inn allan ráð­stöf­un­ar­rétt á landi. Mönnum verður æ betur ljóst hví­lík fjar­stæða það er að heilu land­svæðin séu háð geð­þótta ein­stak­linga sem til dæmis þjóna undir ómennska auð­hringa, sama hvers lenskir þeir eru. Í raun ætti að vera óhugs­andi að ráðskast með land í hagn­að­ar­skyni af því að það er alltaf hluti af þeirri stóru heild sem líf okkar er komið und­ir. Read More

Náttúruvaktin