Nov 04 2018

Hvalárvirkjun, forhert vanþekking eða ný framtíð?

Viðar Hreinsson

Viðar Hreinsson fjallar um Hvalárvirkjun í ítarlegri grein en hann telur að nú sé kominn tími til að byggja upp þekkingu og heildstæða sýn á sambúð manns og náttúru.

1. Ódýr áróður og orkumál.

Það hefur verið hlá­legt und­an­farna mán­uði að fylgj­ast með mál­flutn­ingi þeirra sem vilja virkja Hvalá í Ófeigs­firði. Sveit­ar­stjórn­ar­kosn­ingar í Árnes­hreppi sner­ust upp í skop­leik sem lauk með sigri for­hertra virkj­un­ar­sinna sem þó styðj­ast við frekar nauman meiri­hluta hrepps­búa. Aðeins hefur heyrst í örfáum Árnes­hrepps­búum opin­ber­lega sem hlynntir eru þess­ari fram­kvæmd, odd­vita sem virð­ist vera fjar­stýrt af Vest­ur­verki, og tveim orð­hákum sem gjamma hástöfum um hyski og rottu­eitur að fólki sem hefur ekki annað til saka unnið en að sýna vel­vild í garð byggð­ar­lags­ins og láta sér annt um nátt­úru þess og mann­líf. Fróð­legt væri að heyra opin­ber­lega sjón­ar­mið fleiri íbúa, hvort þeim þyki sómi að vand­ræða­legu ósjálf­stæði odd­vit­ans og gaspri orð­há­k­anna, hvort þeir trúi því í alvöru að virkjun sé eina leiðin til að tryggja fram­hald búsetu í hreppnum og ekki síst hvað þeim finnst um mál­flutn­ing þeirra sem augljós­lega bera hag bæði Árnes­hrepps og nátt­úr­unnar fyrir brjósti.

Vest­firskir framá­menn láta gjarnan sem þeir tali í nafni allra Vest­firð­inga og láta í veðri vaka að þar tali menn einum rómi sem einn mað­ur. Þó er fram­kvæmdin umdeild á Vest­fjörð­um. Óvina­smíð hér­aðs­met­ings, skipt­ing í „heima­menn“ og „hyskið að sunn­an“, er lúa­leg og alþekkt aðferð til að koma vondum málum áleiðis og skil­virk leið til að bæla niður and­stöðu heima fyr­ir. Menn jórtra stöðugt sömu tugg­una um raf­orku­ör­yggi og stór­feng­leg tæki­færi lands­hlut­ans til fram­fara, sama hve ræki­lega er sýnt fram á að ávinn­ing­ur­inn sé hæp­inn.

Það tíðkast að orku­fyr­ir­tækin ráða heima­fólk til að sjá um áróður í hér­aði. Kjarn­inn í mál­flutn­ingi virkj­un­ar­sinna birt­ist í við­tali við fjömiðla­full­trúa Vest­ur­verks í kvöld­fréttum sjón­varps 19. júní sl.: „Það er skortur á raf­magni á Vest­fjörðum og sér­ílagi er raf­orku­ör­yggið lít­ið, Hval­ár­virkjun getur klár­lega verið liður í að bæta það en ekki ein og sér. … Við sem erum að tala fyrir því að skyn­sam­leg nýt­ing nátt­úru­auð­linda sé við­höfð hér í land­inu við erum alveg jafn­miklir umhverf­is­sinnar og hver annar en við sjáum það bara að ef við ætlum að búa í þessu landi þá þurfum við að nýta auð­lind­irnar okkar með skyn­sam­legum hætt­i.“

Við þessi fáu orð er margt að athuga ef málið er skoðað í víð­ara sam­hengi.

1) Í fyrsta lagi felst orku­vandi Vest­fjarða í teng­ingum en ekki orku­magni eins og oft hefur verið sýnt fram á. Virkj­unin skiptir litlu máli fyrir raf­orku­ör­yggi heldur þarf að bæta dreifi­kerfið og teng­ingar við raf­orku­kerfi lands­ins. Deilt er um tengi­leiðir og ýmsar tækni­legar útfærslur en aðal­at­riðið er hvort sér­stæðum nátt­úru­gæðum sem hafa gildi í sjálfu sér sé fórn­andi þegar ekki er brýn sam­fé­lags­leg þörf fyrir þessa orku. Það hefur verið afhjúpað að Kolla­fjarð­ar­teng­ing sem virkj­un­ar­að­ilar hafa sóst eftir beini orkunni bein­línis fram­hjá Vest­firð­ingum og inn á lands­netið því litlu máli skiptir í raun hvaðan orkan kemur ef dreifi­kerfið er í lagi. Nóg raf­magn er til í land­inu og svo virð­ist sem orkunni sé ætlað að auka hagnað og hag­kvæmni HS Orku svo það þurfi ekki að kaupa toppafl dýru verði. Toppafl er orkan sem til er þegar orku­þörf er mikil í kerf­inu í heild og þar af leið­andi dýr. Ket­ill Sig­ur­jónsson, sér­fræð­ingur og ráð­gjafi um orku­mál, hefur reiknað út að virkj­unin sé „tölu­vert dýr­ari en almennt raf­orku­verð hér rétt­læt­ir”. Skýr­ingin á þungri sókn Vest­ur­verks í virkjun virð­ist að sögn Ket­ils vera sú „að HS Orku sé mik­il­vægt að ráða yfir nýrri nokkuð stórri vatns­afls­virkjun til að geta upp­fyllt alla raf­orku­sölu­samn­inga sína. Eða ella kaupa dýrt toppafl af Lands­virkj­un.“ Þessi skoðun um helsta til­gang virkj­un­ar­innar sé stað­fest í gögnum Orku­stofn­un­ar. Nið­ur­staða Ket­ils er því sú (og rétt að taka fram að hann er tals­maður ódýrrar vind­orku sem gæti leyst þennan vanda) að það sé „ekki heppi­legt ef reyndin er sú að orku­fyr­ir­tæki þurfi að reisa svo dýra 55 MW virkjun norður á Ströndum til að mæta toppafli.“ Lík­lega séu til betri leiðir til að fram­leiða nóg raf­magn fyrir orku­sölu­samn­ing­ana, meðal ann­ars að „ná meiri hag­kvæmni út úr hinu stóra íslenska vatns­afls­kerfi sem þegar er til stað­ar“. Það er aug­ljóst að ýmsir maðkar eru í þeirri mysu sem Vest­firð­ingum er boðin og löngu tíma­bært að huga betur að heild­ar­fyr­ir­komu­lagi orku­öfl­unar og -dreif­ingar í land­inu.

Fara þarf ræki­lega í saumana á orku­skuld­bind­ingum HS Orku, hvort fyr­ir­tækið sé að sæl­ast eftir Hvalá til að losna úr vand­ræðum vegna lof­orða um orku til stór­iðju, kís­il­vera, gagna­vera eða jafn­vel bitcoin-graftar eins og Andri Snær Magna­son hefur bent á. Þrátt fyrir þessar rök­studdu grun­semdir virð­ist fjöldi Vest­firð­inga og Árnes­hrepps­búa halda að Hval­ár­virkjun sé fyrst og fremst ætlað að bjarga þeim. Þegar allt kemur til alls er það ein­fald­lega kanadíski auð­hring­ur­inn Inn­ergex sem á meiri­hluta í Alt­erra sem á meiri­hluta í HS Orku sem á meiri­hluta í Vest­ur­verki sem hyggst spilla ómet­an­lega nátt­úru Hvalár­svæð­is­ins til að hagn­ast á þess­ari óvenju­dýru og óhag­kvæmu virkj­un. Erfið staða Árnes­hrepps og nátt­úru­gæði svæð­is­ins verði skipti­mynt í við­skiptum and­lits­lauss auð­magns. Leysa þarf raf­orku­vanda Vest­firð­inga eftir ein­fald­ari leiðum og að sjálf­sögðu á að bæta sam­göng­ur, raf­orku og netteng­ingar í Árnes­hreppi án þess að gylli­boð orku­fyr­ir­tækis komi til.

2) Í öðru lagi er aug­ljóst að fjöl­miðla­full­trú­inn veit ekki hvað orðið skyn­semi þýðir og heldur að það sé nán­ast sam­heiti við fjár­hags­legan hagn­að. Ef eitt­hvað borgi sig sé það sjálf­krafa skyn­sam­legt. Sú mein­loka hefur við­geng­ist allt of lengi í almennri umræðu. Skyn­semi er náskyld dóm­greind og felst fyrst og fremst í því að draga vits­muna­legar álykt­anir út frá flóknum aðstæðum í miklu víð­ara sam­hengi en ein­ungis fjár­hags­legu. Og það er einmitt nauð­syn­legt þegar taka þarf mik­il­vægar ákvarð­an­ir. Skoða þarf ólíkar hliðar máls­ins út frá fjöl­þættri heild í stað þess að ein­blína á ætl­aðan hagnað eins og hann sé eini mæli­kvarð­inn á skyn­sem­ina.

3) Í þriðja lagi segir það sig sjálft að þeir sem standa eða tala fyrir veru­legu umhverf­is­raski geta ekki verið „jafn­miklir umhverf­is­sinnar og hver ann­ar“, hvað sem fjöl­miðla­full­trú­inn er svosem að reyna að segja með þess­ari algengu og frá­leitu full­yrð­ingu. Maður verður ekki umhverf­is­sinni fyrir það eitt að hafa gaman af að spóka sig úti á víða­vangi.

4) Í fjórða lagi er það fjarri því að vera sjálf­gefið að ef fólk ætli að búa í land­inu þurfi það skil­yrð­is­laust að nýta auð­lind­irnar með hina þröngu „skyn­semi“ (þ.e. hagn­að­ar­hugs­un) fjöl­miðla­full­trú­ans að leið­ar­ljósi. Þessi hug­mynd kann að hafa átt við fyrr á öldum þegar nýt­ing nátt­úru­gæða gat snú­ist um líf og dauða en nú eru aðstæður allt aðr­ar. Tækni­lega væri mögu­legt að umturna öllu nátt­úru­fari í hagn­að­ar­skyni en raunin er þó sú að lands­menn bera ábyrgð á umgengni sinni við umhverfi og nátt­úru, gagn­vart afkom­endum sínum og umheim­in­um. Þá umgengni verður að meta í víðu sam­hengi raun­veru­legrar skyn­semi og það verður nú reynt hér.

2. Víðara samhengi.

Marg­vís­leg umhverf­isvá steðjar að mann­kyni og ber hnatt­ræna hlýnun hæst, eins og stöðugt blasir við í nær öllum fjöl­miðl­um. Það er algengur mis­skiln­ingur að raf­orka, hvernig sem hennar sé aflað, sé af hinu góða bara ef hún leysir kolefn­is­orku­gjafa af hólmi. Það þarf fyrst og fremst að draga úr ósjálf­bærri neyslu og bruðli með hrá­efni. Hnatt­ræn hlýnun er aðeins hluti af stærri umhverf­is­vanda. Meng­un, sóun auð­linda, hröð fækkun teg­unda og hrun líf­fræði­legrar fjöl­breytni eru aðrar hliðar vand­ans. Umhverf­is­váin er afleið­ing af nátt­úru­drottnun sem á djúpar sögu­legar rætur en náði hæstu hæðum með upp­lýs­ing­unni, iðn­bylt­ingu, neyslu­hyggju nútím­ans og yfir­þyrm­andi kröfu auð­magns­ins um vöxt og hag­vöxt. Smætt­andi og brota­kennd nátt­úru­sýn í þjón­ustu hagn­aðar og hag­vaxtar tók að drottna á kostnað víð­tæk­ari þekk­ingar á sam­búð manns og nátt­úru. Sú skyn­sem­is­hyggja sem býr að baki þeim svo­nefndu fram­förum sem kallað hafa fram efna­lega vel­sæld nútím­ans var allt of tak­mörkuð og þröng og hefur leitt drottnun yfir nátt­úr­unni út í slíkar öfgar að óvíst er hvernig mann­kyni reiðir af. Í raun var ekki um skyn­semi að ræða heldur yfir­þyrm­andi skort á skyn­semi vegna þess að heild­ar­myndin var ekki skoð­uð. Afleið­ing­arnar blasa við um víða ver­öld, í lofts­lags­vanda og óstöð­ugu veð­ur­fari, eyð­ingu regn­skóga og auð­linda­þurrð, yfir­gengi­legri mengun og hraðri hnignun líf­rík­is­ins.

Vand­inn felst í rangsnú­inni skyn­semi, þeirri drottn­andi afstöðu til nátt­úr­unnar sem mál er að linni. Það er eng­inn bakk­gír á sög­unni og úti­lokað að spóla til baka. Ekki er hægt að skrúfa fyrir ríkj­andi lífs­hætti með einu hand­taki en hins vegar verður mann­kynið að staldra við og hugsa sinn gang, átta sig á hvað sé til ráða til að vinda ofan af ástand­inu. Því þarf að meta allar athafnir manna og fram­kvæmdir út frá heild­ar­sýn í stað þess að telja það sjálf­gefið að allar auð­lindir beri að nýta. Vellíðan og sátt við nátt­úru eru við­mið sem smátt og smátt leysa hag­vaxt­ar­dýrkun af hólmi enda fer því fjarri að neyslu­magn sé mæli­kvarði á lífs­gæði. Vel má stór­minnka neyslu án þess að dregið sé úr vellíð­an. Vaxt­ar­blekk­ingin leit­ast við að halda uppi neyslu­stigi meðan staðan er sú að brýnt er að draga stór­lega úr því, ekki síst því bruðli sem orku­fram­leiðsla nútím­ans ýtir und­ir. Hag­fræð­ingar um víða ver­öld eru í óða önn að end­ur­skoða hefð­bundnar hag­vaxt­ar­hug­myndir eða jafn­vel hafna þeim og halda fram hug­myndum á borð við hjöðnun (e. degrowth) sem gæti stuðlað að sjálf­bærni. Hval­ár­virkjun snýst fyrst og fremst um hagnað eig­enda þar sem hver situr ofnaná öðrum en kemur lífs­gæðum á Vest­fjörðum ekk­ert við. Virkj­unin er í sam­ræmi við hina þröngu og úreltu skyn­sem­is­hug­mynd og þá eins­leitni sem veldi fjár­magns­ins hefur í för með sér. Slík stór­verk­efni sem byggj­ast á hefð­bund­inni nátt­úru­drottnun eru grófar öfgar og jafn­vel hryðju­verk gagn­vart nátt­úr­unni. Nátt­úru­vernd, sem menn hafa hneigst til að stimpla sem öfga­kennda er aftur á móti krafa um að látið sé af öfgum og skyn­semi hins víða sam­hengis verði höfð að leið­ar­ljósi gagn­vart nátt­úr­unni.

Heill­andi nátt­úru­feg­urð hefur lengi verið mest áber­andi í umræðu um nátt­úru­vernd. Því hafa menn löngum beitt þeirri rök­semd að land­svæði sem kaf­færa skuli undir uppi­stöðu­lón séu ljót og ómerki­leg. Þar að auki er stundum sagt að eng­inn hafi séð til­tekin virkj­un­ar­svæði eða haft áhuga á þeim og því sé óhætt að fórna þeim, sem er nátt­úr­lega snar­gal­inn hugs­un­ar­hátt­ur. Svona rök­semdir hafa heyrst gagn­vart Hval­ár­virkjun en lækn­arnir Tómas Guð­bjarts­son og Ólafur Már Björns­son hafa ásamt fleirum gert nátt­úru­feg­urð­inni og tign foss­anna á svæð­inu svo glæsi­leg skil að ljót­leik­aradd­irnar hafa þagn­að. Hins vegar sýna rann­sóknir að úti­vera og ferða­lög um óbyggð víð­erni auka á vellíðan fólks og því opn­ast hér nýir mögu­leikar á vist­vænni ferða­þjón­ustu sem byggð­ist á sam­spili heima­manna og gesta.

3. Jarðrask, þekking og afstaðan til náttúrunnar.

Jarð­rask virkj­un­ar­innar verður mik­ið: Fimm stíflur og fjögur lón, skurð­gröft­ur, ganga­gerð, jarð­vegs­flutn­ing­ar, vega­gerð og bygg­ing stöðv­ar­húss. Fram­kvæmd­irnar eiga auk þess að ná yfir tvo firði og mikil óbyggð víð­erni. Menn hafa mis­skilið Ramma­á­ætlun þannig að hún gefi sjálf­krafa grænt ljós á virkjun en svo er ekki. Hún gefur aðeins leyfi til að skoða virkj­un­ar­kosti og þá er hið eig­in­lega umhverf­is­mat eft­ir. Skipu­lags­stofnun mat það svo að áhrifin yrðu veru­lega nei­kvæð. Þegar Hval­ár­virkjun var sett í nýt­ing­ar­flokk árið 2011 olli það mörgum von­brigðum en sú nið­ur­staða virð­ist vera málum bland­in. Þegar skýrslan er skoðuð kemur í ljós að gögnin um svæðið sem unnið var eftir voru að mestu leyti aðeins sæmi­leg og það er tæp­ast nægi­legt fyrir mat. Á skal­anum A-D þar sem A var best en D lakast voru gæði gagna fyrir fag­hóp I C/B, fyrir fag­hóp II C/C og B fyrir fag­hópa III og IV. Skjöl úr vinnu­ferli Rammaá­ætl­unar benda til þess að gögnin hafi jafn­vel verið enn verri. For­send­urnar fyrir mati á menn­ing­ar- og nátt­úru­þáttum voru því alls ekki full­nægj­andi og virkj­unin hefði með réttu átt að fara í bið­flokk. Í raun var nið­ur­stað­an, að setja Hvalá í nýt­ing­ar­flokk, byggð á van­þekk­ingu og því ómark­tæk.

Nú hefur staðan hins vegar breyst og þekk­ingin auk­ist. Nátt­úru­fræði­stofnun Íslands hef­ur, í ljósi frek­ari rann­sókna, mælt með friðun drjúgs hluta fram­kvæmda­svæð­is­ins, þ.e. Dranga­jök­uls og nágrennis hans. Suð­ur­mörk þess „liggja um Ófeigs­fjarð­ar­heiði frá Melgraseyri í vestri suður fyrir Hraun­dal og Rauða­núps­vatn, síðan eftir far­vegi Rjúkanda austur í Ófeigs­fjörð”. Eftir því sem þekk­ingin eykst styrkj­ast rökin gegn virkjun vegna vend­ar­gildis svæð­is­ins. Í þessu til­viki á sviði nátt­úru­fræða, en ætla má að mögu­leikar í ferða­mennsku hafi einnig verið van­metnir veru­lega. Því er brýnt að stjórn­völd taki strax í taumana og friði svæðið eftir til­lögu Nátt­úru­fræði­stofn­un­ar, í B hluta nátt­úru­vernd­ar­á­ætl­un­ar.

Það er aug­ljóst að í ljósi þess hverjir hagn­ast á Hval­ár­virkjun og í krafti þeirra við­horfa sem eru að verða ríkj­andi í nátt­úru­vernd eru næg rök til að stöðva áform um Hval­ár­virkj­un. Þau styrkj­ast enn frekar þegar málið er skoðað í víð­ara sam­hengi þeirrar heild­ar­hyggju sem rakin var hér að fram­an. Umhverf­is­vandi heims­ins er afleið­ing þess að menn glöt­uðu skyn­bragði á heild­ina og settu allt sitt traust á smætt­andi vél­hyggju, þá hugsun að sam­búð manns og nátt­úru sé nán­ast verk­fræði­leg og hag­fræði­leg úrlausn­ar­efni. Nú er tíma­bært að víkka sjón­ar­horn­ið.

Í ljósi þeirra við­horfa sem nú er lífs­nauð­syn­legt að hafa að leið­ar­ljósi mætti færa rök fyrir því að eign­ar­hald á landi og þar með nátt­úru sé vafa­samt, eða í það minnsta réttur til að ráð­stafa landi að geð­þótta og vild. Eign á landi hefur alltaf verið ein­hverjum tak­mörk­unum háð enda hafa aðstæður að sönnu verið mis­jafn­ar. Vegna þess að nátt­úran er stærri og sam­virk­ari heild vist­kerfa en menn hafa vilja vera láta er brýnt að end­ur­skoða ofan í kjöl­inn allan ráð­stöf­un­ar­rétt á landi. Mönnum verður æ betur ljóst hví­lík fjar­stæða það er að heilu land­svæðin séu háð geð­þótta ein­stak­linga sem til dæmis þjóna undir ómennska auð­hringa, sama hvers lenskir þeir eru. Í raun ætti að vera óhugs­andi að ráðskast með land í hagn­að­ar­skyni af því að það er alltaf hluti af þeirri stóru heild sem líf okkar er komið und­ir.

Það þarf að skoða sam­búð manna við nátt­úr­una í víðu ljósi sam­fé­lags, menn­ingar og hug­ar­fars. Árið 1970 tóku Mývetn­ingar lögin í sínar hendur til að hindra að framin yrðu hryðju­verk á líf­ríki Mývatns með vatna­flutn­ingum og stór­virkj­unum í Laxá. Í kvik­mynd­inni Hvelli sem gerð var um þann atburð lýsir aldr­aður Mývetn­ing­ur, Finn­bogi Stef­áns­son á Geira­stöð­um, afstöðu sinni. Hann seg­ist vera hluti af nátt­úr­unni og líf­keðj­unni, til­heyra henni. „Mýið étur örþör­ung­ana, sil­ung­ur­inn étur mýið og ég ét sil­ung­inn.“ Virkj­un­ar­menn ætl­uðu að vaða yfir allt og alla án þess að spyrja nokkurn mann, t.d. byggja vinnu­búðir á landi Finn­boga í leyf­is­leysi. Honum var gert ljóst að ekk­ert þýddi að vera með neinn derr­ing því allt yrði tekið eign­ar­námi ef með þyrfti. Þarna stóð til „að eyði­leggja allt lífs­starf for­eldra minna og afkom­enda“ segir hann. Mývetn­ingar stóðu gegn virkj­un­ar­á­formum sem einn mað­ur, sprengdu stíflu í Mið­kvísl eins og frægt er og hætt var við stór­fram­kvæmd­irn­ar. Finn­bogi segir í mynd­inni: „Við höfum allt frá nátt­úr­unni. Og ef við skemmum það og spillum því þá eigum við eftir að spilla fyrir sjálfum okk­ur, eft­ir­kom­endum og eig­in­lega öllu, hverjum sem er og hvar sem við erum. Um leið og þú ert far­inn að spilla nátt­úr­unni þá ert þú að eyði­leggja annað hvort mögu­leika þína eða ein­hverra ann­arra.“ Vís­dóms­orð Finn­boga eru í sam­ræmi við það sjón­ar­mið að við séum aðeins með landið að láni hjá afkom­endum okk­ar, að það sé aðeins tíma­bundið í okkar vörslu og ábyrgð. Ólíkt haf­ast þeir að, Finn­bogi á Geira­stöðum og þeir sem selja vatns­rétt­indi á Ófeigs­fjarð­ar­heiði. Finn­bogi vill vernda líf og nátt­úru, en eig­andi Ófeigs­fjarðar leggur drátt­ar­vél sinni þvert yfir almanna­veg til að meina nátt­úru­vernd­ar­sinnum aðgang að ætl­uðu virkj­ana­svæði. Aftur á móti vill hann leyfa ótæpilegt og óaft­ur­kræft jarð­rask á heið­inni.

4. Friðun og breyttir samfélagshættir.

Full ástæða er til að að friða það svæði sem Nátt­úru­fræði­stofnun leggur til og í fram­hald­inu mætti gera allt svæðið að þjóð­garði. Sam­fé­lags­lega væri það afar öflug aðgerð og lík­lega eina færa leiðin til að vekja minnstu vonir um að Árnes­hreppur hald­ist í byggð. Byggja þarf upp nútíma­lega fram­tíð­ar­sýn þar sem saman flétt­ast nátt­úra, menn­ing og vit­und um breyti­lega lífs­hætti í sam­búð manns og nátt­úru. Menn verða að gera sér grein fyrir að trúin á stór­virkar vinnu­vélar er að líða undir lok og allar land­nytjar eru breyt­ingum háð­ar.

Sam­fé­lags­hættir og menn­ing geta staðnað og trénað og þá er skammt í auðn og enda­lok. Flótt­inn úr afskekktum byggðum hefur staðið yfir lengi, Horn­strand­ir, Flat­eyj­ar­dal­ur, Fjörður og Flatey á Skjálf­anda. Nú er ótt­ast að Bakka­fjörður stefni í sömu átt og jafn­vel fleiri byggð­ar­lög á Aust­fjörðum og Norð­aust­ur­horn­inu. Marg­vís­leg hlunn­indi gerðu þessi svæði byggi­leg öldum sam­an. Frum­fram­leiðslu­greinar á borð við land­búnað og sjáv­ar­út­veg standa þar ekki lengur undir nútíma­legum lífs­háttum og sama gildir um Árnes­hrepp. Fjár­búin týna töl­unni og smá­báta­út­gerð bygg­ist á aðkomu­bátum yfir hásum­ar­ið. Varla dettur nokkrum manni í hug að virkjun Hvalár breyti því. Eða ætla nýhættir fjár­bændur að byrja fjár­bú­skap aftur fullir bjart­sýni ef virkjað verð­ur? Í raun fylgir engin raun­veru­leg inn­spýt­ing með virkj­un­inni, nema máln­ing á skóla­hús þar sem ekk­ert skóla­hald er leng­ur, ein­hverjar útsvars­tekj­ur, engin störf (virkj­unin verður mann­laus), veg­ar­spotti út í óbyggðir (úr Tré­kyllis­vík í Ófeigs­fjörð), og hugs­an­lega betra net­sam­band og raf­magn (þriggja fasa) eftir skringi­legum króka­leiðum sem sjálf­sagt er að sé útvegað hvort sem er. Engin ný hugsun eða sýn um fram­tíð þessa sam­fé­lags.

Vand­inn er ein­fald­lega sá að sjálf hug­myndin um virkjun sem hálm­strá byggð­ar­lags er einmitt sprottin úr gam­al­dags hug­myndum um land­nytjar og búskap­ar­hætti sem ekki eiga lífs­von. Sú björgun sem menn sjá í Hval­ár­virkj­un, Vest­ur­verki, Alt­erra, Inn­ergex (eða hvaða stór­fyr­ir­tæki það nú er sem á þetta) og græna ridd­ar­anum Ross Beaty er einmitt á for­sendum óbreyttra lífs­hátta sem fólk er að leggja að baki. Eina fram­tíð­ar­sýnin er áfram­hald­andi búskapur og jafn­vel hvarflar að manni að odd­vit­inn reikni svosem ekk­ert frekar með að byggðin hald­ist við í hreppnum til fram­búð­ar. Ógöng­urnar eru aug­ljós­ar, óbreyttir lífs­hættir ganga ekki lengur en sam­band byggð­ar­lags­ins við umheim­inn skiptir öllu máli. Það getur verið af ýmsum toga og þar kann að leynst von­ar­glæta.

Þessi þró­un, eyð­ing byggð­ar­laga, hefur verið óhjá­kvæmi­leg en þó getur margt breyst með nýrri hugsun og breyttum aðstæðum sem geta breytt lífs­hátt­um. Eins og málin standa nú er ólík­legt að Árnes­hreppur lifi af þá orra­hríð sem gengið hefur yfir. Hugs­an­lega mætti þó byggja upp nútíma­leg lífs­skil­yrði með var­an­legum hætti þó að sam­fé­lagið sé fámennt. En það gæti þá aðeins orðið á for­sendum nýrra líf­daga í krafti þeirra töfra sem svæðið býr yfir. Aðdrátt­ar­afl þess er sterkt en mundi óhjá­kvæmi­lega skerð­ast gróf­lega með virkj­un. Með stofnun þjóð­garðs opn­ast hins vegar mögu­leikar á nútíma­legri upp­bygg­ingu þar sem umbreyta mætti töfrum nátt­úru, menn­ingar og sögu í sköp­un­ar­kraft frum­byggja og aðfluttra íbúa sem sækja þangað inn­blást­ur. Virkja mætti aðdráttaf­lið með þjóð­garði í bland við ferða­þjón­ustu og nýjar leiðir í hlunn­inda­nýt­ingu, búskap, sjó­sókn og full­vinnslu afurða. Það væri heima­fengin verð­mæta­sköpun í sjálf­bærri sam­búð við nátt­úr­una. Kannski er ekki of seint að hefja slíka veg­ferð, að byggja upp sam­fé­lag vellíð­un­ar, sam­stöðu, sam­ræðu, milli heima­manna og umheims­ins, í þeirri sátt við nátt­úr­una sem við­geng­ist hefur þar um ald­ir, vit­an­lega að því til­skildu að séð sé fyrir sjálf­sögðum lífs­skil­yrðum á borð við sam­göng­ur, almenni­legt raf­magn og net­sam­band.

5. Ný framtíð?

Í Árnes­hreppi býr gott fólk og góð­viljað í sér­stæðu sam­fé­lagi sem einmitt ein­kennd­ist af sam­stöðu þangað til auð­hyggjan hélt inn­reið sína og rak inn fleyg með gylli­boðum um það sem ætti að vera sjálf­sögð rétt­indi. Til lengdar mun slíkt sam­fé­lag ekki þríf­ast og dafna öðru­vísi en með áhuga þeirra sem þangað koma til lengri eða skemmri tíma. Ekki þyrfti að leggja nema örlítið brot af þeim upp­hæðum sem varið er til að þjóna undir stór­iðju­upp­bygg­ingu, til að koma á fót áhuga­verðum verk­efnum sem gætu fleytt Árnes­hreppi áleið­is. Slíkt yrði þó seint mælt á þann hag­ræna mæli­kvarða sem menn hengja sig gjarnan í þegar rætt er um stór­fram­kvæmdir sem yfir­leitt eru þó þannig að gróð­inn fer til stór­fyr­ir­tækj­anna en ekki heima­manna.

Sjálfur hef ég haft áhuga á Árnes­hreppi síðan ég kynnt­ist þeim magn­aða karli Jóni Guð­munds­syni lærða, sem fædd­ist í Ófeigs­firði árið 1574, þeirri jörð sem nú stendur til að selja vatns­rétt­indi undan fyrir þrjá­tíu silf­ur­pen­inga. Jón bjó líka í Tré­kyllis­vík þar til hann var hrak­inn í burtu og hund­eltur af helsta valds­manni Vest­fjarða, mold­ríkum skyn­sem­is­hyggju­manni í hinum þrönga hagn­að­ar­skiln­ingi orðs­ins. Nú er Ara Magn­ús­sonar í Ögri helst minnst fyrir ofsóknir á hendur Jóni lærða.

Ég hef und­an­far­inn ára­tug staðið fyrir alþjóð­legum sum­ar­nám­skeiðum á háskóla­stigi um ýmis til­brigði við sam­búð manns og nátt­úru, kennd við Svart­ár­kot í Bárð­ar­dal. Vegna þess að mér er að takast að fleyta orðstír Jóns lítið eitt út fyrir út fyrir land­stein­ana, hef ég hug á að halda um hann nám­skeið í Árnes­hreppi á næstu miss­erum og jafn­vel fleiri en eitt. Náms­dvöl útlend­inga er þó ekki óþekkt í hreppnum því í sumar voru 80 útlend­ingar þar á merki­legu nám­skeiði um Bjólfs­kviðu á vegum skóla sem kall­ast Orp­han Wis­dom og er rek­inn af Kanada­mann­inum Stephen Jenk­in­son í sam­starfi við Elínu Öglu Briem þjóð­menn­ing­ar­bónda sem einmitt hefur sest að í Árnes­hreppi vegna þess sér­stæða aðdrátt­ar­fls sem svæðið hef­ur. Starf­semi skól­ans bygg­ist á skiln­ingi á hinu víða sam­hengi í sam­búð manns og nátt­úru og ekki síst ábyrgri umgengni við land­ið. Nýta þurfti allt gisti­rými í sveit­inni í þá fimm daga sem námskeiðið stóð yfir og auk þess gisti hluti hóps­ins í tjöld­um. Snar þáttur í nám­skeið­inu fólst í því að þátt­tak­endur kynnt­ust staðnum og íbúum og lifðu af heima­fengnum gæð­um, sauð­fjár­af­urðum og fiski.

Margt svipað væri hægt að gera til að efla ferða­mennsku á svæð­inu í sam­floti við aðra upp­bygg­ingu sem drepið var á hér að fram­an. Inn­lendir og erlendir lista­menn mundu örugg­lega sækj­ast eftir dvöl í Árnes­hreppi væri hún í boði. Mig langar af ein­lægni til að leggja mitt litla lóð á vog­ar­skál­arnar til að stuðla að nýjum tímum í Árnes­hreppi. En verði af virkjun er ég smeykur um að slík löngun fari hratt þverr­andi hjá mér og mörgum öðr­um.

Það græna ljós sem hálf­part­inn var gefið á Hval­ár­virkjun í 2. áfanga Ramma­á­ætl­unar árið 2011 var á grunni upp­lýs­inga­skorts og ein­hvern­veg­inn virð­ist vondum málum oft vera komið áleiðis á Íslandi í krafti for­hertrar van­þekk­ing­ar. Nú er kom­inn tími til að byggja upp þekk­ingu og heild­stæða sýn á sam­búð manns og nátt­úru. Starf­semi af þeim toga í Árnes­hreppi mundi leggja lið brýnum umhverf­is­málum heims­ins um leið og hún gæti stutt við nýja upp­bygg­ingu. Því mætti spyrja hinn almenna Árnes­hrepps­búa: Er fólk sam­mála mál­flutn­ingi tví­menn­ing­anna kjaft­foru sem drepið var á hér í upp­hafi? Vill fólk virki­lega halda dauða­haldi í vafa­saman virkj­un­ar­draum og óbreytta sam­fé­lags­hætti sem naum­ast eiga sér lífs­von, frekar en að taka fagn­andi býsna víð­tækum vel­vilja margra sem lagt geta hönd á plóg­inn um endu­reisn Árnes­hrepps? Einmitt nú hefur fólk hrað­vax­andi áhuga á breyttum lífs­háttum vegna þeirra ógangna í umhverfismálum sem tíund­aðar voru hér að fram­an. Því væri jafn­vel hægt með stuðn­ingi og þol­in­mæði að þróa öfl­uga fræðslu­starf­semi og mennta­ferða­þjón­ustu á slóðum Jóns lærða sem gæti, í sam­floti við þá búskap­ar­hætti sem fyrir eru, stofnun þjóð­garðs, almenna ferða­þjón­ustu og nýstár­lega hlunn­inda­nýt­ingu, laðað að fólk og stuðlað að upp­bygg­ingu líf­væn­legs sam­fé­lags. Svart­ár­kot og Ófeigs­fjörður eru litlir punktar á alheimskort­inu en vegna sér­stöðu sinn­ar, töfra og aðdrátt­ar­fls geta þeir fengið víð­tæka merk­ingu í stóra sam­heng­inu.

Höf­undur er sjálf­stætt starf­andi bók­mennta­fræð­ingur og áhuga­maður um menn­ing­ar­sögu Stranda.

Greinin var upphaflega birt á Kjarninn.is.

Leave a Reply

Náttúruvaktin